غزل شمارهٔ ۵۲
هوش مصنوعی: این شعر درباره ارزش و مقام درویشان و بی‌ارزشی دنیا در نظر آنهاست. شاعر بیان می‌کند که درویشان حقیقت را می‌بینند و با وجود نداشتن مال و مقام دنیوی، از نظر روحی و معنوی در مرتبه بالاتری قرار دارند. آنها به زیبایی و صفای باطن می‌اندیشند و در نظرشان ثروت و قدرت پادشاهان هیچ ارزشی ندارد. همچنین، شاعر به افرادی که به درویشان آزار می‌رسانند هشدار می‌دهد و تاکید می‌کند که درویشان از قدرت حق و حقیقت برخوردارند و هیچ چیز نمی‌تواند آنها را آسیب‌پذیر کند. در نهایت، سعدی می‌گوید که اگر کسی به دنبال حقیقت باشد، باید درویشان را در نظر داشته باشد، زیرا آنها نمایندگان واقعی حق و معنویت هستند.
خلاف راستی باشد خلاف رای درویشانبنه گر همتی داری سری در پای درویشان
هوش مصنوعی: اگر میخواهی در زندگیات موفق باشی و همتی داشته باشی، نباید به نظر و عقاید نادرست توجه کنی و باید با درویشان و مردمی که در زندگی ساده و حقیقی قدم برداشتهاند، همراه شوی.
گرت آیینه‌ای باید که نور حق در او بینینبینی در همه عالم مگر سیمای درویشان
هوش مصنوعی: اگر میخواهی نور حقیقت را مشاهده کنی، باید آینهای از انسانهای درویش داشته باشی، چرا که در سراسر جهان جز چهره آنها، چیز دیگری را نخواهی دید.
قبا بر قد سلطانان چنان زیبا نمی‌آیدکه این خُلقان گردآلوده را بالای درویشان
لغتنامه دهخدا: خلقان . [ خ ُ ] (ع ص ، اِ) ج ِ خَلَق ، کهنه و فرسوده . در نظم و نثر فارسی بصورت مفرد بکار رفته است
به مأوی سر فرود آرند درویشان؟ معاذ اللهوگر خود جنت‌المأوی بوَد مأوای درویشان
هوش مصنوعی: درویشان به جایی پناه میبرند که به هیچ چیز و هیچکس وابسته نباشند، و حتی اگر خود جنت‌المأوی (بهشت) هم باشد، مأوای درویشان همیشه جایی است که از وابستگیها و دنیا پرستیها آزادند.
وگر خواهند درویشان مَلَک را صنع آن باشدکه مُلک پادشاهان را کند یغمای درویشان
هوش مصنوعی: اگر درویشان بخواهند، قدرت و سلطنت را در اختیار دارند، به طوری که سلطنت پادشاهان به تصرف آنها در میآید.
گر از یک نیمه زور آرد سپاه مشرق و مغربز دیگر نیمه بس باشد تن تنهای درویشان
هوش مصنوعی: اگر یک نیمه از قدرت و قوت به میدان بیاید، برای پیروزی در برابر تمام نیروهای مشرق و مغرب، همان یک نفر کافی است.
کسی آزار درویشان تواند جست؟ لا واللهکه گر خود زهر پیش آرد بوَد حلوای درویشان
هوش مصنوعی: آدمی که بتواند درویشان را آزار دهد، باید بداند که حتی اگر خودش زهر بیاورد، درویشان آن را حلوایی میدانند.
تو زر داری و زن داری و سیم و سود و سرمایهکجا با این همه شغلت بوَد پروای درویشان
هوش مصنوعی: تو ثروت و همسر و مال و سرمایه داری، ولی با این همه، چرا به فکر درویشان نیستی؟
که حق بینند و حق گویند و حق جویند و حق باشدهر آن معنی که آید در دل دانای درویشان
هوش مصنوعی: افرادی که حقیقت را می‌بینند، حقیقت را بیان میکنند و در پی حقیقت هستند، هر معنایی که در دل فهیمان و آگاهان بروز کند، آن حقیقت است.
دو عالم چیست تا در چشم اینان قیمتی دارددویی هرگز نباشد در دل یکتای درویشان
هوش مصنوعی: دو جهان چیست که برای این افراد ارزشمند باشد؟ در دل درویشان واقعی هیچ جایی برای دوگانگی وجود ندارد.
سرای و سیم و زر در باز و عقل و جان و دل سعدیحریف این است اگر داری سر سودای درویشان
هوش مصنوعی: سعدی می‌گوید اگر به دنبال خوشبختی و آسایش واقعی هستی، فقط به ثروت و جواهرات توجه نکن. بلکه باید عقل و روح و دل خود را نیز همراه داشته باشی. در واقع، ارزشهای معنوی و اخلاقی از هر نوع ثروتی مهمتر هستند و در این راه، باید به حال و احوال درویشان و اهل معرفت توجه داشته باشی.