غزل شمارهٔ ۵۵
هوش مصنوعی: شاعر در این شعر از تجربهٔ یک شب در میخانه صحبت می‌کند، جایی که فضایی شاد و پر از عشق و خوشی حاکم است. او به تقابل دو جهان می‌پردازد: عالم روحانی و عرفانی در خلوت‌گاه‌های ربانی و دنیای شاداب و مفرح میخانه. وقتی ساقی در مجلس شراب به مهمانان سرو می‌کند، او با تندی به این مساله اشاره می‌کند که خودش از جلسه‌ای نوشیده که روشنایی‌اش از آتش شمع کمتر نیست. شاعر به جایگاه والای دل‌هایی که در یک‌دلی و وحدت با حق هستند، اهمیت می‌دهد و می‌گوید که آن‌ها خود را از افسانه‌ها و داستان‌ها فراتر می‌بینند. در ادامه، او به پاسخی از یک پیر خراباتی اشاره می‌کند که از حقیقت عالم آگاه است و در نهایت به نکته‌ای اشاره می‌کند که نور عالم علوی بر همه جا می‌تابد، چه در صومعه و چه در میخانه. این شعر تلاشی است برای کشف حقیقت و زیبایی در هر دو دنیای روحانی و دنیای مادی.
شبی در خرقه رندآسا، گذر کردم به میخانهز عشرت می‌پرستان را، منور بود کاشانه
هوش مصنوعی: یک شب در لباس رندانهام، به میخانهای رفتم که دلافروزی می‌پرستان در آنجا جاری بود و خانهاش روشن و پر از شادی بود.
ز خلوتگاه ربانی، وثاقی در سرای دلکه تا قصر دماغ ایمن بود ز آواز بیگانه
هوش مصنوعی: از مکانی مقدس و دور از هر گزند، در دل خود مکانی امن و آسوده دارم که در آنجا از صدای نا آشنا و بیگانه حفاظت میشود.
چو ساقی در شراب آمد، به نوشانوش در مجلسبه نافرزانگی گفتند کاول مرد فرزانه
هوش مصنوعی: وقتی ساقی در میخانه ظاهر شد و مشغول سرو نوشیدنی شد، به میهمانانی که در مجلس بودند گفته شد که هیچکس مانند مرد دانا و باوقار نیست.
به تندی گفتم آری من، شراب از مجلسی خوردمکه مه پیرامن شمعش، نیارد بود پروانه
هوش مصنوعی: به تندی گفتم که بله، من شراب را از محفل و جمعی نوشیدم که در آن فقط نور شمع است و پروانهای در اطرافش وجود ندارد.
دلی کز عالم وحدت، سماع حق شنیده‌ست اوبه گوش همتش دیگر، کی آید شعر و افسانه
هوش مصنوعی: دل کسی که از عالم وحدت، صدای حق را شنیده است، دیگر به سخنان ادبی و داستانهای بیمحتوا توجهی ندارد.
گمان بردم که طفلانند وز پیری سخن گفتممرا پیری خراباتی، جوابی داد مردانه
هوش مصنوعی: من فکر کردم که آن‌ها مثل بچهها هستند و به همین خاطر درباره پیری صحبت کردم. اما یک پیر مرد همنشینم با صداقت و جدیت به من پاسخ داد.
که نور عالم عِلْوي، فرا هر روزنی تابدتو اندر صومعش دیدی و ما در کنج میخانه
هوش مصنوعی: نور عالم بالا به هر جایی می‌تابد، تو در صومعهات آن را دیدی و ما در گوشهی میخانه به تماشای آن نشستهایم.
کسی کآمد در این خلوت، به یکرنگی هویدا شدچه پیری عابد زاهد، چه رند مست دیوانه
هوش مصنوعی: کسی که به این مکان آرام و دور از شلوغی آمد، با سادهدلی و پاکی خود را نشان داد. نه کسی باشد که فقط عبادت کند و زهد داشته باشد، و نه فردی که در حال شادی و مستی باشد و دیوانهوار رفتار کند.
گشادند از درون جان درِ تحقیقْ سعدی راچو اندر قفل گردون زد کلید صبح دندانه
هوش مصنوعی: درون جان نسبت به جستجوی حقیقت باز شد و سعدی مانند کلیدی که صبح به قفل آسمان میزند، به رازهای زندگی و معنای عمیق آن دست یافت.