غزل شمارهٔ ۹۴

معشوق در زیر سایهٔ گیسوان شبگون خویش، چهرهٔ تابان خود را نهان کرده است و یا مِهر فلک هم مغلوب زلف اوست. قامت خوش‌خرام او از طوبی هم کشیده‌تر است. [ شام = شب / صنوبر = درختی است زینتی و همیشه سبز با برگ‌های سوزنی و شکلی مخروطی که در ادب فارسی قامت یار را بدان تشبیه کنند. (گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی) / صنوبر‌خرام = آن که خرامیدن او مانند صنوبر است در حرکت به چپ و راست ] / طوبی = درخت طوبا ، نام دیگر بهشت و یا درختی است در بهشت که شاخ و برگ آن تمام باغ عدن را می‌پوشاند. اصل آن در سرای رسول خدا (ص) و یا علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) است و در سرای هر مؤمنی شاخی از آن باشد و میوه‌های گوناگون و خوشبو از آن حاصل آید و چون بهشتیان میوهٔ آن درخت آرزو کنند، شاخه سر فرود آرد تا میوه بازکنند. در حدیث است که عیسی (ع) به خداوند گفت: پروردگارا طوبی چیست؟ خداوند فرمود: درختی است در بهشت که من آن را کاشته‌ام، بر سراسر بهشت سایه افکنده، ریشهٔ آن از رضوان و آبش از تسنیم. در امالی شیخ صدوق حدیث دیگری است که می‌گوید در بهشت درختی است که از بالایش جامه برآید و از پایینش اسبان پَردار با زین و مهار که نه سرگین کنند و نه ادرار. اولیای خدا بر آن سوار شوند و در بهشت هر جا که خواهند پرواز کنند. صوفیان طوبی را به معنی طیب وقت و حال خوش گرفته‌اند. طوبی و سدرةالمنتهی و زیتونه را هم یکی می‌دانند که نام‌های بسیار دارد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آیا آن قد و قامت معشوق است؟ نه، در حقیقت آشوبی است که به پای خاسته است. زیرا هنگامی که او قیام می‌کند، رستاخیز من فرا می‌رسد. / [ قیامت = رستاخیز، محشر ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دل من در این رویداد به مرگ خشنود است، زیرا آب حیاتی که مرا زنده می‌کند، در لبان چون یاقوت او قرار دارد. [ واقعه = بلا و مصیبت / یاقوت = سنگی است قیمتی به رنگ‌های مختلف که گران‌بهاترین آن سرخ‌رنگ است. / یاقوت‌فام = یاقوت‌رنگ، سرخ‌رنگ ] _ چشمهٔ حیات = آب حیوان، آب زندگی، آب خضر، در غزلیات سعدی همهٔ این ترکیبات بکار رفته است. به عقیدهٔ قدما آبی بوده است در ظلمات که در انتهای دنیای مسکون جای دارد و هر کس از آن چشمه بنوشد عمر جاودانی خواهد یافت. در اساطیر آمده است که ذوالقرنین که بنابر باوری قدیمی همان اسکندر مقدونی است، برای یافتن آن چشمه به ظلمات رفت. امّا نتوانست بدان دست یابد، ولی خضر پیغمبر که وزیر و پسرخالهٔ او بود به همراه الیاس‌نبی آن چشمه را یافتند و از آبش نوشیدند و عمر جاودان پیدا کردند. این افسانه، علّت مضامین بسیار در اشعار فارسی شده است. در اصطلاح صوفیان گاهی کنایه شده است از سرچشمهٔ عشق و محبّت که هر کس از آن بچشد هرگز معدوم و فانی نشود و نیز اشارت به دهان معشوق و گاهی به معنی سخنان پیر و مرشد است که به سالک حیات ابدی می‌بخشد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آیا اینکه می وزد نسیم صبحگاهی یا بوی خوش بهاری است؟ و اینکه می‌گذرد پیام دلدار است یا نسیم بهشت؟  [ دمیدن = وزیدن / بهار = شکوفه‌های تازه و نورسته، گل درخت نارنج و نوعی گل گاوچشم و اقحوان اصفر است، بستان‌افروز که آن را تاج‌خروس گویند که گلی است سرخ‌رنگ و به عنوان گل زینتی نیز در باغ‌ها کاشته می‌شود (گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دل با ناز می‌گفت: که من همانند پرنده‌ای هوشیارم. ولی اکنون در دام زلف او اسیر مانده است. [ عشوه فروختن = کنایه از ناز و کرشمه به کار بردن، فریفتن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تمام روزها در دام او اسیر مانده‌ام و کاری از من ساخته نیست، امّا اکنون به غم غربت دچار شده‌ام و این چیزی است که او می‌خواست. [ کام = مراد و آرزو ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دل هر لحظه در سینه‌ام از این فکر خون می‌شود که معشوقی که سعدی بدو دلباخته و حلقهٔ غلامی او را به گوش کرده، خود حلقه به گوش کیست؟  [ بَر = سینه ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی