(۱) حکایت شیخ با ترسا
هوش مصنوعی: این متن از زبان یک شیخ می‌گوید که در بازار با یک شخص ثروتمند (ترسا) روبه‌رو می‌شود و به زندگی او حسادت می‌کند. شیخ به خدا شکایت می‌کند که چرا او را از دیگران کمتر می‌بیند، در حالی که آن ترسا در ناز و نعمت زندگی می‌کند و او در فقر. در پاسخ، صدایی از درونش می‌گوید که اگر می‌خواهد چیزهای بیشتری به دست آورد، باید از خود گذشت و دلش را برای محبت خدا خالص کند. شیخ پس از این گفتگو به فکر می‌افتد و متوجه می‌شود که نباید به چیزهای دنیوی اهمیت بدهد. او تصمیم می‌گیرد که از نظام دنیایی فاصله بگیرد و به دنبال خدا برود و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که در توجه به خداوند، غنای واقعی را پیدا خواهد کرد.
یکی شیخی نکو دل صاحب اسرارشبانگاهی برون آمد ببازار
هوش مصنوعی: یک پیر با دل نیکو و رازهای پنهان، شبانه به بازار رفت.
که لختی ترّه برچیند ز راهیکه گُر سنگیش می بُد گاه گاهی
هوش مصنوعی: گاهی اوقات نیاز است که کمی از مسیر دشوار و سنگلاخی برگردی و نگاهی به اطرافت بیندازی تا بتوانی بهتر ادامه دهی.
یکی ترسا کُمَیتی بر نشستهبر او زینی مرصّع تنگ بسته
هوش مصنوعی: یک مسیحی نشسته است که زین زیبایی به او بستهاند و او را به شکلی محکم نگه داشتهاند.
غلامان پیش و پس بسیار با اودو چاری خورد در بازار با او
هوش مصنوعی: بسیاری از خدمتگزاران در اطراف او بودند و او در بازار با آنها معاشرت میکرد.
چو شیخ آن دید حالی گرم دل شدز درویشی خویش الحق خجل شد
هوش مصنوعی: وقتی شیخ آن وضعیت را دید، دلش بر اثر حالتی که درویش داشت، گرم شد و از احساس خجالت شد.
خطابی کرد سوی حق کالهیچنین خواهی مرا او را نخواهی
هوش مصنوعی: خطاب به حق کرد که اگر چنین با رغبت و خواست مرا میخواهی، پس او را نخواهی.
منم از دوستان وز دشمنان اوچنین خواهی که من باشم چنان او
من از دوستان تو هستم و او از دشمنان توست، آنوقت من وضعم این است و دشمن تو وضعش چنان [خوب] است؟
یکی ترساست در ناز و زر و عزمسلمانی چنین بی برگ و عاجز
هوش مصنوعی: شخصی وجود دارد که در زیبایی و ثروت خود مغرور است، ولی در حقیقت، یک مسلمان واقعی در برابر مشکلات بیپناه و ناتوان به نظر می‌رسد.
محبت را نصیب از تو گُدازشعدو را هم نواو هم نوازِش
هوش مصنوعی: عشق و محبت تو باعث سوزش و ناراحتی دشمنان نیز می‌شود، اما در عین حال باعث آرامش و نوازش آنان نیز میگردد.
ز تو نه نان نه جامه خواندهٔ راولی اسپ و عمامه راندهٔ را
هوش مصنوعی: از تو نه نان و نه لباس خواستهام، اما از آن کسی که سوار بر اسب و دارای عمامه است، دوری کردهام.
چو گفت آن پیرِ در خون مانده این رازشنود از هاتفی در سینه آواز
هوش مصنوعی: آن پیر که در خون غوطهور است، راز را از صدای هاتفی که در دل او طنینانداز شده است، میشنود.
که ای مؤمن اگر خواهی، همه چیزبَدَل کن تا کند ترسا بَدَل نیز
هوش مصنوعی: ای مؤمن، اگر میخواهی، میتوانی هر چیزی را عوض کنی تا انسان غیرمؤمن نیز تغییر کند.
تو زان خود بده چون تنگدستیوزان او همه بستان و رَستی
هوش مصنوعی: اگر تو خود را از تنگدستی رها کنی و به دیگران کمک کنی، از دیگران هم میتوانی بهرهمند شوی و آزاد خواهی بود.
مسلمانی بترسائی بَدَل کنبده فقر و غنا گیر و عمل کن
هوش مصنوعی: اگر از وضعیت خود ناراضی هستی و خوف دارید، بهتر است به جای ترسیدن، به فکر تغییر اوضاع خود باشید. میتوانی با عمل و تلاش، به جای فقر، ثروت و رونق بیشتری به دست آوری.
اگر او را دِرَم دادیم و دینارترا ای مرد دین دادیم ودیدار
هوش مصنوعی: اگر ما به او پولی دادیم و دیناری هم به تو، ای مرد، دین و دیدار را به تو تقدیم کردیم.
ز دین بیزار شو دینار بستانبیفکن خرقه و زنّار بستان
هوش مصنوعی: از دیانت دور شو و پول را بگیر، لباس و زینت را رها کن و دارایی را به دست آور.
چو این سر در دل آن پاک افتادز خود بیخود شد و در خاک افتاد
هوش مصنوعی: زمانی که این سر، که نماد عشق و معرفت است، در دل کسی وارد شد و افکار و خودخواهیهای او را کنار زد، آن شخص از خود بیخود شد و در نتیجه در عالم خاک و ماده فرو رفت.
چو با خویش آمد آن از خویش رفتهوجود از پس خرد از پیش رفته
هوش مصنوعی: زمانی که آن کسی که از خود رفته به خود بازگردد، وجود او از پس خرد و فکرش، به جلو میآید.
فغان در بست و گفتا ای الهمنخواهم این بَدَل هرگز نخواهم
هوش مصنوعی: آه و فریاد که نمیخواهم این جایگزین را، هرگز نمیخواهم.
نخواهم این بَدَل من توبه کردمدگر هرگز بگرد این نگردم
هوش مصنوعی: من دیگر نمیخواهم به این حال و وضع برگردم، چون از گذشته پشیمانم و هرگز به آن حال باز نخواهم گشت.
بصد صنعت نکو کردست دمسازمیفکن آن نکوئی را ز خود باز
هوش مصنوعی: با skill و هنر زیاد، آن کسی که همدم است، زیبایی را از خود دور نکنید.
بخودرایی تو خودرای و مستیبرآی از خود خدا را باش و رستی
هوش مصنوعی: خودت را کنار بگذار و از خودخواهی و مستی فاصله بگیر. به جای اینها، به خدا نزدیکتر شو و آزادانه زندگی کن.
اگر یک مویت از ایشان نشان هستبیابی هرچه در هر دو جهان هست
هوش مصنوعی: اگر یک تار موی او را ببینی، در آن صورت همه چیزهایی که در این دنیا و آن دنیا وجود دارد را به دست خواهی آورد.