بخش ۷ - الحکایه و التمثیل
هوش مصنوعی: در این شعر، یک فرد جوان از سلطان بزرگ بسطام سوال می‌کند که چرا عالم به این شکل است، چرا آسمان و زمین متفاوتند، و چرا یکی در حرکت و دیگری ساکن است. سلطان جواب می‌دهد که برای درک درست باید فراتر از علل فلسفی رفت، زیرا این دین بر پایه تسلیم است و عقل فلسفی نباید مانع درک عمیق حقیقت شود. او توضیح می‌دهد که فهم عمیق‌تر از طریق روح و جان حاصل می‌شود و اگر تنها به عقل و دل بسنده کنیم، به بن بست خواهیم رسید. در نهایت، او به مثالی از انسان و بدن اشاره می‌کند و می‌گوید که برای درک بهتر، نیاز به یاری هم‌زمان جان و تن داریم.
سئوالی کرد زین شیوه یکی خاماز آن سلطان بر حق پیر بسطام
هوش مصنوعی: یکی از افراد نادان از آن سلطان راستین و بافضیلت پیر بسطام پرسشی را مطرح کرد.
که از بهر چرا عالم چنین استکه آن یک آسمان این یک زمین است
هوش مصنوعی: چرا این جهان به گونهای است که یک آسمان وجود دارد و یک زمین؟
چو آن پیوسته در جنبش فتادستچرا این ساکن اینجا ایستادست
هوش مصنوعی: چرا آن چیز که پیوسته در حال حرکت است، اینجا ایستاده و بیحرکت مانده؟
چرا این هفت گردد بر هم اینجاچرا جاییست خاص این عالم اینجا
هوش مصنوعی: چرا اینجا این هفت با هم به هم میپیوندد؟ چرا این مکان در این عالم ویژگی خاصی دارد؟
جوابش داد آن سلطان مطلقکه بشنو این جواب از ما علی الحق
هوش مصنوعی: سلطان مطلق به او پاسخ داد و گفت: این پاسخ را از ما بشنو که راستی را بیان میکنیم.
سخن بشنو نه دل تاب و نه سر پیچبرای این که می‌بینی دگر هیچ
هوش مصنوعی: گوش به سخن بسپار و از دل و عقل خود فاصله نگیر، زیرا وقتی به حقیقت پی ببری، چیزی دیگر باقی نمانده است.
چو ما در اصل کل علت نگوییمبلی در فرع هم علت نجوییم
هوش مصنوعی: اگر ما در اصل و بنیاد علت چیزی را بیان نکنیم، در جزئیات آن نیز علت را جستوجو نخواهیم کرد.
چو عقل فلسفی در علت افتادز دین مصطفا بی دولت افتاد
هوش مصنوعی: وقتی که درک فلسفی به دنبال علل و دلائل رفت، دین پیامبر مصطفی (ص) تحت تأثیر و تضعیف قرار گرفت.
نه اشکالست در دین و نه علتبجز تسلیم نیست این دین و ملت
هوش مصنوعی: در اینجا بیان می‌شود که نه تنها در دینها اشکالی وجود ندارد، بلکه علت اصلی نیز فقط تسلیم و اطاعت از اصول دین است. به عبارت دیگر، دین و ملت به معنای واقعی به پذیرش و تسلیم در برابر آموزههای الهی وابستهاند.
ورای عقل ما را بارگاهیستولیکن فلسفی یک چشم راهیست
هوش مصنوعی: ما از عقل فراتر مکانی داریم که بسیار با ارزش است، ولی برای درک آن، فلسفه مانند چشمی است که تنها راهی به سوی آن است.
همی هر کو چرا گفت او خطا گفتبگو تا خود چرا باید چرا گفت
هوش مصنوعی: هر کس که از روی سؤال از دلیل چیزی بپرسد، اگر پاسخ درست نباشد، باید بداند که خودش هم در طرح سوال اشتباه کرده است.
چرا و چون نبات و خاک وهمستکسی دریابد این کو پاک فهمست
هوش مصنوعی: کسی که درک او پاک و روشن است، میتواند علت و چرایی چیزها، مانند گیاه و خاک، را بفهمد و درک کند.
عزیزا سر جان و تن شنیدیز مغز هر سخن روغن کشیدی
هوش مصنوعی: ای عزیز، از جان و وجودت باید فهمید که از هر سخن مهم، مانند روغن از مغز آن، بهترین نکتهها را استخراج کنی.
تن و جان را منور کن باسراروگرنه جان و تن گردد گرفتار
هوش مصنوعی: جسم و روح خود را با دانش و آگاهی روشن کن، وگرنه جان و تن به مشکلات و سختی ها گرفتار خواهند شد.
چو می‌بینی بهم یاری هر دوبهم باشد گرفتاری هر دو
هوش مصنوعی: وقتی می‌بینی که دو نفر به همدیگر کمک میکنند، بدان که هر دوی آنها در مشکلات و چالشها با هم درگیر هستند.
مثال جان و تن خواهی ز من خواهمثال کور و مفلوج است در راه
هوش مصنوعی: اگر به دنبال مثال جان و تن از من هستی، باید بدانی که مانند یک فرد نابینا و ناتوان در مسیر زندگی است.