بخش ۱۸ - در بیان نصیحت و نگاهداشت صحبت
هوش مصنوعی: این شعر به بیان اهمیت خدمات به دیگران و خودسازی می‌پردازد. شاعر به خواننده توصیه می‌کند که در زندگی خود به عبادت و خدمت به دیگران اهمیت بدهد و از غفلت پرهیز کند. او تصریح می‌کند که نفسهای ما محدود هستند و باید هر لحظه را صرف کارهای نیک کنیم. خدمت به دیگران را برتر از کارهای شخصی می‌داند و یادآور می‌شود که همراهی با دوستان خوب تأثیر مثبت بر زندگی دارد، در حالی که ارتباط با افراد بد می‌تواند آسیب‌زا باشد.
شاعر تأکید می‌کند که خدمت خالصانه موجب نزدیکی به خدا و نجات از گمراهی می‌شود و از منتی که بر دیگران می‌گذاریم باید دوری کنیم. همچنین بر اهمیت ایثار و کمک به دیگران تأکید می‌کند و می‌گوید که باید از احتیاج پرهیز کرد و به نوعی در زندگی زهد داشته باشیم. در نهایت، شاعر هشدار می‌دهد که بی‌توجهی به اعمال نیک و برقراری ارتباط با افراد نیکو در روز قیامت به نفع انسان نخواهد بود.
ز عهد خویش داد خویش بستاناگر غافل شوی باشی چو مستان
هوش مصنوعی: اگر از عهد و پیمانت غافل شوی و به حال خود بیتوجه باشی، مانند مستی خواهی بود که از وضعیت خود آگاه نیست. پس سعی کن تا از وعدههایی که به خود دادهای غافل نشوی.
نفسهای تو معدود است یکسرکند بر هر یکی حکمی بمحشر
هوش مصنوعی: نفسهای تو محدود و شمارشپذیر است و در هر نفس، در روز حساب، حکمی برای تو صادر خواهد شد.
موزع کن بخود اوقات و ساعتبروز و شب بانواع عبادت
هوش مصنوعی: وقت و ساعت خود را با عبادت در روز و شب پر کن و به خودت عادت بده که در این زمانها مشغول عبادت باشی.
بشرط آنکه چون کوشیده باشیبجد و جهد خود پوشیده باشی
هوش مصنوعی: هرگاه به سختی تلاش کردهای، بهتر است که زحمات و جدیت خود را مخفی نگهداری.
مکن بعد از فریضه هیچ کاریمگر باری که برداری ز یاری
هوش مصنوعی: بعد از انجام واجبات، هیچ کاری انجام نده جز اینکه بار کسی را برداری و به او کمک کنی.
چو خدمت هست ترک نافله گویبخدمت برده‌اند از هر کسی گوی
هوش مصنوعی: وقتی که خدمت و وظیفهای در پیش است، نوبت به کارهای اضافی و بیهوده نمیرسد؛ پس باید از همه کسانی که در اطرافت هستند درخواست کمک کنی و از آنها بخواهی که به تو در انجام این خدمت یاری برسانند.
بخدمت کوش تا یابی تو حرمتبخدمت مرد گردد اهل صحبت
هوش مصنوعی: برای اینکه به احترام و جایگاه ویژهای دست یابی، باید در خدمت دیگران کوشا باشی. فقط در این صورت است که مردان و افراد دارای معنا و فرهنگ، تو را در جمع خود میپذیرند.
بهین جمله خدمتهاست خدمتسر جمله سعادتهاست خدمت
هوش مصنوعی: بهترین نوع خدمات، خدمت به دیگران است که می‌تواند بالاترین خوشبختیها را به همراه داشته باشد.
یقین میدان شهی یابی ز خدمتنجات از گمرهی یابی زخدمت
هوش مصنوعی: به طور قطع میدانم که با خدمت به شاه، راه نجات از سردرگمی را پیدا خواهی کرد.
سلوک راه و معراج معانیشود پیدا ز خدمت تا که دانی
هوش مصنوعی: سلوک و پیمودن مسیر معانی، از خدمت و تلاش آشکار می‌شود، تا زمانی که به این حقیقت پی ببری.
منه منت به پیش راه درویشمقامی نیست نک این باب اندیش
هوش مصنوعی: به کسی که در حال گدایی یا عبور از کنار توست، منت نگذار و او را تحقیر نکن؛ چرا که او مقام و منزلتی ندارد و این کار تنها فکر کردن به مسائل بیهوده است.
چنان خدمت کن ای یار یگانهکه منّت بر تو باشد جاودانه
هوش مصنوعی: به گونهای برای من خدمت کن ای یار بینظیر که همیشه بر تو سپاسگزار خواهم بود.
چو خدمت کردی و منت نهادییقین آن رنج را بر باد دادی
هوش مصنوعی: اگر به دیگران خدمت کنی و لطف و محبت نشان دهی، قطعاً آن زحمتی که کشیدهای بیهوده نخواهد بود.
چو برگ منتی دیدی تو برخیزاز آن صحبت بپای جهد بگریز
هوش مصنوعی: هرگاه دیدی که کسی به تو بیاحترامی می‌کند یا در حال فخر فروشی است، از آن گفتگو دوری کن و تلاش کن که از آنجا خارج شوی.
کزان صحبت نیابی هیچ کاریبجز ضایع گذشتن روزگاری
هوش مصنوعی: اگر از صحبت و همنشینی با کسی بهرهمند نشوی، هیچ کار مفیدی انجام نخواهی داد و فقط زمان را تلف میکنی.
بدان در راه صحبت بس خطرهاستنفسها را بصحبت بس اثرهاست
هوش مصنوعی: در مسیر گفتگو خطرات زیادی وجود دارد و هر گفتگویی تأثیرات خاصی بر انسانها میگذارد.
بد افتد مر ترا از بد قرینتاگر یک دم بود او هم نشینت
هوش مصنوعی: اگر هم نشین تو فردی بد باشد، حتی اگر مدت کوتاهی در کنارت باشد، بر تو تأثیر منفی خواهد گذاشت.
در آن یک دم خرابیها نمایدکه شرح آن بگفتن در نیاید
هوش مصنوعی: در آن لحظه، ویرانیها به وضوح نمایان میشوند، اما توضیح دادن دربارهی آنها کار آسانی نیست.
اگر هم صحبت نیکست در راهفزاید مر ترا در صحبتش جاه
هوش مصنوعی: اگر با افراد نیکو و خوب گفتگو کنی، حضور و صحبت آنها باعث پیشرفت و ترقی تو خواهد شد.
چو قدر صحبت او را بدانیچشی زان صحبت آب زندگانی
هوش مصنوعی: اگر ارزش و اهمیت companionship او را درک کنی، از آن گفتگو چشمی به نوشیدنی زندگی خواهد گشود.
گر آن صحبت دمی معدود باشداز آن هم صحبتش مسعود باشد
هوش مصنوعی: اگر همصحبتی حتی برای مدتی کوتاه باشد، باز هم اگر صحبتش خوشایند و دلنشین باشد، ارزشمندی و خوشبختی آن را نشان می‌دهد.
مثال کیمیا دان صحبت چندکه بر افعال و اعمال تو افکند
هوش مصنوعی: مثال کیمیا، در مورد سخنان و گفتوگوهایت صحبت نکن که تأثیرش بر افعال و کارهای تو نمایان می‌شود.
تمامت را برنگ خود برآردبتوبه روز بدبختی سرآرد
هوش مصنوعی: تمامی خوشیها و زیباییها آنقدر تو را تحت تاثیر قرار می‌دهد که باعث می‌شود در روزهای سخت و ناگواری، احساس ناامیدی کمتری کنی.
بجان و جاه و مال ای مرد درویشکه تا تو داده باشی داد صحبت
هوش مصنوعی: ای مرد درویش، جان، مقام و پول خود را فدای این کن که تا زمانی که حق صحبت با تو را دادهام.
تقرب کن تو با همصحبت خویشبود بر جا همان بنیاد صحبت
هوش مصنوعی: با دوست خود بیشتر نزدیک شو و از او فاصله نگیر، زیرا همان ارتباط و دوستی که دارید، پایهگذار گفتوگوهای خوب و مؤثر است.
منه تفضیل خود را بر یکی مورکز آن معنی شود چشم دلت کور
هوش مصنوعی: بهتر است به دیگران فخر نفروشی و خود را برتر از کسی ندانید، حتی اگر آن شخص یک مورچه باشد، زیرا این غرور ممکن است موجب شود که چشم دل تو به حقیقت و واقعیت کور شود.
اگر فضلی شناسی خویشتن رابود بر تو فضیلت اهر من را
هوش مصنوعی: اگر فضیلتها و ویژگیهای خوب خودت را بشناسی، آنگاه به ارزش و شایستگی من هم پی خواهی برد.
بخود گر زانکه داری نیک ظن راهمان قدری شناسی خویشتن را
هوش مصنوعی: اگر به خودت باور داری و به نیکی فکر میکنی، باید به اندازهای که دیگران را میشناسی، خودت را نیز بشناسی.
ز تو بیقدر تر اندر دو عالمنباشد هیچکس ز اولاد آدم
هوش مصنوعی: هیچکس در دو جهان، از نسل آدم، بیارزشتر از تو نیست.
ز رحمت باشی الحق بیکرانهچو کردی خویش بینی در میانه
هوش مصنوعی: رحمت تو بی پایان است، وقتی خودت را در وسط این دنیا میبینی.
نظر بر فضل او میدار دائمبلطف حق درین ره باش قائم
هوش مصنوعی: همیشه به لطف و فضل او توجه داشته باش و در این مسیر همیشه استوار باش.
که کردارت بکاری باز نایدتمامی کارت از فضلش گشاید
هوش مصنوعی: هرگز به نتیجه کارهایت برنگرد، چرا که کارهای تو به دستان خودت وابستهاند و تنها با تلاش و الطاف الهی ممکن است به سرانجام برسند.
همی کن کار و بفکن از نظر دورکه تا باشی از آن پیوسته مسرور
هوش مصنوعی: هر کاری را که میکنی با دقت انجام بده و از حواشی دوری کن تا همیشه از نتیجهاش خوشحال باشی.
بدست و کسب خود میکن تو کاریکه راحت می‌رسد از تو بیاری
هوش مصنوعی: با تلاش و کوشش خود، کاری را انجام بده که برایت آسانتر و راحتتر به نتیجه برسد.
سئوال و خواستن رادر فرو بندکه بگشاید از این معنی دو صد بند
هوش مصنوعی: درخواست و سوالات را کنار بگذار، زیرا از این معنا میتوان به هزاران نکتهی جدید دست یافت.
مگر گردی تو حاجتمند مطلقسئوالی کرد شاید از در حق
هوش مصنوعی: آیا ممکن است تو به گونهای باشی که در همهچیز به کمک و پاسخگویی نیاز داشته باشی، و شاید از در حق و حقیقت سوالی بپرسی؟
که باشی اندر و دور از ذخیرهشود مرد از ذخیره سخت خیره
هوش مصنوعی: در این ابیات گفته شده که انسان باید در درون خود و محیطش به دقت و تأمل نگاه کند، زیرا ممکن است از مسائل و چالشهایی که در اطرافش وجود دارد غافل بماند. این غفلت می‌تواند باعث شود فرد در برابر مشکلات و سختیها آسیبپذیر شود. در واقع، آگاهی و هوشمندی در مقابل مشکلات، موجب حفظ و ذخیرهسازی نیروی انسانی می‌شود.
مخور جز بر ضرورت لقمه وقفصفا هرگز نیارد لقمه وقف
هوش مصنوعی: فقط در مواقع ضروری خوراکی بخور و هیچگاه از لقمهای که به خاطر آرامش و صفا گرفتهای، صرفنظر نکن.
بود مردار مال وقف پیشمبود این مرتبه آئین و کیشم
هوش مصنوعی: در اینجا میتوان گفت که داراییهای من بیفایده و مرده هستند، چون در این مرحله، اصول و قوانین زندگیام را نسبت به آنها تغییر دادهام.
مدار از کس دریغی لقمهٔ خویشاگر باشد شه و ورهست درویش
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است در زندگی هر کسی تلاش و کوشش برای به دست آوردن روزیاش ضروری باشد، اما هیچکس نباید از کمک به دیگران دریغ کند. حتی اگر کسی در مقام بالا و ثروتمند باشد، باید به فکر نیازمندانی باشد که در سختی به سر میبرند.
که وقت احتیاج آب و نانیبود یکسان شهی و پاسبانی
هوش مصنوعی: در زمان نیاز به آب و نان، وضعیت برای همه یکسان است؛ چه برای شاه و چه برای نگهبان.
ولیکن صحبت از هر کس نگهدارز بد صحبت فرو بندد ترا کار
هوش مصنوعی: با دیگران سخن نگوی و از گفتگوی نامناسب پرهیز کن، زیرا این نوع گفت و گو می‌تواند تو را دچار مشکل کند.
بدستت گرفتد وقتی دو تا نانبنه نانی از آن برخوان اخوان
هوش مصنوعی: وقتی که دو نان در دست داری، نانی که از آن برمیداری را با دیگران تقسیم کن.
چو مردی هر دو را ایثار کن زوداگر در دست داری خرج کن زود
هوش مصنوعی: اگر مرد هستی، هر دو را فدای دیگری کن و اگر چیزی برای کمک داری، زود آن را هزینه کن.
در آن وجهی که صاحب شرع فرمودخدا گردد از این ایثار خوشنود
هوش مصنوعی: در آن جنبهای که پیامبر اسلام دستور داده، خداوند از این فداکاری رضایت پیدا کند.
تو برگ مرگ از قرآن همی سازکه تا کارت بود پیوسته با ساز
هوش مصنوعی: تو مانند برگی از مرگ هستی که از قرآن ساخته شده، و تا زمانی که زندگی ادامه دارد، همیشه با آهنگ زندگی همراهی خواهی داشت.
حدیث و نص را نیکو نگهداربشرط آنکه آری هر دو در کار
هوش مصنوعی: شایسته است که گفتار و نصایح را به خوبی حفظ کنی، به شرطی که هر دو در عمل به کار گرفته شوند.
اگر بیکار مانی این و آن رایقین دان خصم کردی هر دو آن را
هوش مصنوعی: اگر بیکار بگذرانی و به کارهای دیگران فکر کنی، مطمئن باش که با این کار تو به دشمنی با هر دو طرف پرداختهای.
شفیعت خصم گردد در قیامتندارد سود آنگاهی ندامت
هوش مصنوعی: در قیامت، اگر شفاعت کنندهای که انتظار داشتید به جای کمک، مخالف شما شود، دیگر فایدهای نخواهد داشت و آن لحظه، پشیمانی فایدهای ندارد.