بخش ۳ - الحكایة و التمثیل
هوش مصنوعی: در این شعر، خواجه اکافی به بلندی سخن و قدرت بیان خود اشاره می‌کند که باعث توجه و شگفتی مردم می‌شود. او بر روی منبر مانند یک شخصیت بلندپایه و معاصر با آسمان است و سخنانش به حدی اثرگذار است که مخاطبانش بیهوش می‌افتند. اما یک کفشگر در جمع به صحبت می‌پردازد و خواجه اکافی متوجه می‌شود که سخن او به دلش الهام می‌آورد.
سخن کفشگر، خواجه را متوجه می‌کند که سخنان عمیق و بلند، دردی برای مردم عادی و مستمند به همراه ندارد و بیشتر مخصوص کسانی است که در جستجوی حقیقت و معنای زندگی‌اند. او به این نتیجه می‌رسد که اگر انسان‌ها از حد و اندازه خود فرا بروند و در کار خود زیاده‌روی کنند، ممکن است دچار آسیب شوند. در نهایت، مانند عشق که اگر فراتر از حد توان باشد، موجب درد و رنج می‌شود، نتیجه‌گیری می‌کند که هر کاری باید در حد تعادل و ظرفیت خود انجام شود.
خواجه اکافی درآمد در سخنخلق میبالید ازو چون سرو بن
هوش مصنوعی: خواجه اکافی وارد گفتگو شد و به قدری در کلام خود مهارت داشت که مانند سرو بر افراشته و مغرور به نظر میرسید.
منبرش گوئی ورای عرش بودآسمان در جنب او چون فرش بود
هوش مصنوعی: منبر او به نظر می‌رسد که بالاتر از عرش قرار دارد و آسمان در کنار او مانند فرش به نظر می‌رسد.
در بلندی سخن چندان برفتکان زمان از خلق گوئی جان برفت
هوش مصنوعی: در بالایی کلام به قدری رفت که گویی زمانی دیگر از مردم، جانشان جدا شد.
چون بلندی سخن میداد دستمستمع بیهوش می افتاد پست
هوش مصنوعی: وقتی سخن به زیبایی و بلندای خاصی بیان می‌شود، شنونده به قدری محو و متأثر می‌شود که از حال میرود و به زمین میافتد.
کرد بر مجلس مگر مردی گذرگفت پیش آرید کار کفشگر
هوش مصنوعی: مردی به مجلس آمد و گفت که کار کفشگر را جلو ببرید.
خواجه کان بشنود شد با درد جفتگفت بشنو دید آنچ این مرد گفت
هوش مصنوعی: خواجه که صدای درد و ناله را میشنود، بیاختیار به درد او پی میبرد و میگوید: «بشنو، ببین چه چیزی را این مرد بیان می‌کند.»
زین سخن الهام آمد در دلمشد جهانی درد در دل حاصلم
هوش مصنوعی: از این کلام الهاماتی به دلم خطور کرد و دلم پر از درد و رنج شد.
ملهمم گفت این سخنهای بلندنیست اندر خورد مشتی مستمند
هوش مصنوعی: ملهمم گفت که این صحبتهای عمیق و بلند، برای افرادی که در فقر و تنگدستی به سر میبرند، قابل درک نیست.
این سخن پرندگان زنده راستنه خر پالانی و خربنده راست
هوش مصنوعی: پرندهها به بهشتی بودن و آزادی خود میبالند، اما آنهایی که در قفس هستند یا در زنجیر، نمیتوانند از این حال و هوای آزادی و زندگی حقیقی بهرهمند شوند.
رهروان را همچو مرغان می مسوزرهروان را پارهٔ بر کفش دوز
هوش مصنوعی: مسافران را همانند پرندگان بسوزان، زیرا آنها در ازای سختیهای سفر، به چیزی بیشتر از پارهای از لباسشان نمیرسند.
ره روانند اهل مجلس سر بسرپاره دوزی کن چو مرد کفشگر
هوش مصنوعی: اهل مجلس در حال حرکت هستند و مانند یک دوزنده حرفهای، در کار خود دقت و مهارت به خرج میدهند.
پشهٔ را قوت پیلی میدهیمور را با جبرئیلی مینهی
هوش مصنوعی: تو به یک پشه قدرت یک فیل میدهی و به یک مور در شرایطی که مجبور است، مانند جبرئیل کمک میکنی.
این جمله نشاندهندهی تناقض یا غیر منطقی بودن این رفتار است؛ یعنی یک موجود کوچک را توانمند میکنی و موجودی دیگر را در شرایط خاص و بزرگتر از آنچه هست، یاری میرسانی.
راه رو را گر بخواهی دوخت کفشبس طپانچه میزنی تو با درفش
هوش مصنوعی: اگر بخواهی در یک مسیر پیشرفت کنی، باید با تلاش و پشتکار، موانع را از سر راه برداری و به هدف خود برسید.
کار چون از حد خویش افزون رودصاحب آن کار را در خون رود
هوش مصنوعی: وقتی که کاری از اندازه و حدود خود فراتر میرود، فردی که مسئولیت آن کار را دارد، به شدت دچار مشکل یا ناامیدی می‌شود.
فی المثل عشق ار ز طاقت بیش شدصاحبش در خون جان خویش شد
هوش مصنوعی: اگر عشق از حد طاقت فرد فراتر برود، مالک آن عشق به جان خود آسیب میزند و ممکن است به مرگ او منجر شود.