بخش ۹ - در بیان آنکه چنانکه آفتاب چراغ عالم است که خلق همدیگر را به واسطه‌ی آن می‌بینند و فرق می‌کنند میان بیگانه و خویش و زشت و خوب و سیاه و سفید حق تعالی آفتاب عقول و علوم و حقایق و دقایق است زیرا که بی‌نور حق هیچ اندیشه راست روی ننماید و میان دو سخن فرق نتوان کردن پس فرق کردن تو میان دو سخن شاهد است که حق را می‌بینی جهت اینکه بی‌دیدن حق تمیز ممکن نیست چنانکه بی‌دیدنِ آفتاب تمیز میان دو شخص ممکن نباشد
هوش مصنوعی: این متن درباره‌ی شناخت و درک حقیقت نوشته شده است. شاعر به بررسی تفکر و عقل پرداخته و می‌گوید که اگر عقل و توانی برای فهم حقایق داشته باشی، با نور عقل می‌توانی خوب و بد را از یکدیگر تشخیص دهی. او به اهمیت نور و روشنایی در فهم مسایل اشاره می‌کند و می‌گوید که اگر نور عقل نباشد، انسان نمی‌تواند تفاوت‌ها را تشخیص دهد.
سخنان خوب و بد نیز باید از نظر عقل مورد بررسی قرار گیرند، و در این میان، انسان باید از نور عقل برای فهم درست استفاده کند. شاعر تأکید می‌کند که خداوند تنها حقیقتی است که می‌تواند به انسان در تشخیص درست کمک کند و اینکه انسان باید به درون خود نگاهی بیندازد و از خود غافل نشود.
در نهایت، شاعر به جستجوی خداوند و حقیقت اشاره می‌کند و می‌گوید که در جستجو نباید از یاد خدا غافل شد، زیرا او همیشه با انسان است و راهنمایی‌اش همیشه در دسترس است.
خور عقل است حق اگر دانیفکرها را به نور او خوانی
هوش مصنوعی: اگر بخواهی حق را بشناسی و عقل تو بیدار شود، باید به نور علم و اندیشه خود توجه کنی و از آن بهرهبرداری کنی.
حالت فکر تو خدا بینینیک و بد را از او جدا بینی
هوش مصنوعی: تو وقتی به خدا فکر میکنی، می‌توانی خوبی و بدی را از هم متمایز کنی.
سخنی پیش تو بد و دون استسخنی خوب و نغز و موزون است
هوش مصنوعی: هر سخنی که در حضور تو باشد، اگر بد و پایین باشد، ارزش زیادی ندارد، اما اگر خوب و زیبا و موزون باشد، ارزشمند است.
این تفاوت میان هر دو سخننشود جز ز نور قابل کن
هوش مصنوعی: این تفاوتی که بین هر دو سخن وجود دارد، فقط به خاطر وجود درک و فهم مناسب است.
نه از خور آسمان تفاوتهامی‌کنی در میان پیر و فتی؟
هوش مصنوعی: آیا نمیینی که از تابش خورشید، تفاوتی میان افراد مسن و جوان وجود ندارد؟
اول آن آفتاب دیده شده استآنگهی این و آن گزیده شده است
هوش مصنوعی: در ابتدا، خورشید به نمایش درآمد و پس از آن، چیزهای مختلف انتخاب شدند.
آن گزین تو گشته است گواهکه یقین دیده‌ای خود ای آگاه
هوش مصنوعی: انتخاب تو بهعنوان شاهدی است بر این که بهراستی درک کردهای، ای آگاه.
ورنه چون شب شود نمی‌بینیشب تاریک کی تو بگزینی
هوش مصنوعی: اگر شب فرا برسد، دیگر نمیتوانی تاریکی آن را انتخاب کنی.
نیک را از بد و سیه ز سفیدخار را از گل و چنار از بید
هوش مصنوعی: خوبی را از بدی و تاریکی را از روشنایی تمیز بده. خاردار را از گل و درخت چنار را از درخت بید بشناس.
چون چراغی نباشدت در پیشنکنی فرق گرگ را از میش
هوش مصنوعی: وقتی که در نور نیستی و هدایت روشنی نداری، نمیتوانی به آسانی تفاوت بین خوب و بد، یا درست و نادرست را تشخیص دهی.
لیک اندر ضمیر نایدت اینکه بخورشید مینمایدت این
هوش مصنوعی: اما در درونت به این حقیقت نمیاندیشی که چیزی که به تو نشان میدهد، در واقع خورشید است.
گرچه از ضد خور شدت معلومکه بخور میشود صور مفهوم
هوش مصنوعی: هرچند شدت و قدرت ضد خورشید مشخص است، اما از طریق تأثیر آن میتوان به درک عمیقتری از مفهومها دست یافت.
خاطر آنجا نمی‌رود ای عمکه از آن نور شد تو را هردم
هوش مصنوعی: ذهن و فکر تو به جایی نمی‌رود، ای پدر، که تو هر لحظه از آن نور بهرهمند میشوی.
صور جمله چیزها پیدااز بد و نیک و از غنی و گدا
هوش مصنوعی: تصاویر و شکلهای مختلف چیزها در زندگی، از خوب و بد گرفته تا ثروتمند و بیپول، همه قابل مشاهده هستند.
پس خور روح را که ضد ّ ش نیستدایماً قائم است و ندش نیست
هوش مصنوعی: به همین خاطر، روح را شیرینی بخشید، زیرا هیچ چیز مخالف او نیست و همیشه برقرار میماند و هیچ شکستی ندارد.
بینی از نور او حقایق راحل کنی جملۀ دقایق را
هوش مصنوعی: اگر به نور او نگاه کنی، می‌توانی حقایق را درک کنی و جزئیات را متوجه شوی.
رایها را همه ازو بینیوانچه نیکوتر است بگزینی
هوش مصنوعی: همه نظرات و افکار را از او می‌بینی و بهترین و نیکوترین را انتخاب میکنی.
رایها گرچه هست جمله نکوبهترین را گزین کنی خوش تو
هوش مصنوعی: هرچند نظرها همه خوب هستند، تو باید بهترین را از بین آنها انتخاب کنی، که این برای تو خوشایند است.
چه عجب گر از آن شوی غافلگرچه یکدم نمی‌شود آفل
هوش مصنوعی: عجب است که از آن چیز غافل باشی، حتی اگر برای لحظهای هم آن را فراموش نکنی.
در نیاید به خاطرت هیچ اینکه از آن است فکرهای متین
هوش مصنوعی: هرگز به ذهنت خطور نکند که این افکار سنگین و متفکرانه از آنچه که هست، ریشه نمیگیرد.
در تعجب ممان و نیک بدانکه بدان حل شد آشکار و نهان
هوش مصنوعی: در شگفتی نباش و خوب بدان که رازها، هم ظاهری و هم پنهانی، به راحتی حل و آشکار میشود.
بی‌گمان فکر و ذکر و دانش راخورشان یک خور است در دو سرا
هوش مصنوعی: بیتردید، عقل و اندیشه و دانش مانند غذایی هستند که در این جهان و دنیای دیگر به انسان nourishment میدهند.
تا ترا عقل و رأی و اندیشه استدیدن ایزدت عیان پیشه است
هوش مصنوعی: تا زمانی که تو عقل و فکر و اندیشه داری، دیدن خداوند برایت آسان و روشن است.
یک دمی نیست کش نمی‌بینیپس چه در جستجویْ غمگینی
هوش مصنوعی: هر لحظهای که به آن فکر نمیکنی، نشاندهنده این است که چقدر دلتنگی و غم در جستجوی توست.
با تو است آنکسی که میجوییخیره هر سوی از چه می‌پویی؟
هوش مصنوعی: آن کسی که به دنبالش هستی، همینجا با توست. چرا در هر طرف میگردی؟
با خود آی و نگاه کن که نظرهرچه افتاد بیشتر ز فکر
هوش مصنوعی: به خودت بیندیش و ببین که هر نظری که به ذهنت میرسد، بیشتر از اندیشهات نشأت میگیرد.
که بدان نور شد برت پیدافکر نیکو ز بد و لیک ترا
هوش مصنوعی: با آگاهی و روشنبینی به تفاوتهای میان افکار نیک و بد پی خواهی برد، اما تو هنوز نیاز به تلاش و رشد داری.
دور بینیت کرد از او دورتتا نهان ماند از نظر نورت
هوش مصنوعی: با دور شدن از او، چشمات از دیدن او دور میشود، تا اینکه نور وجودش از دید تو پنهان بماند.
خویش را دان که تا خدا دانیزانکه حق را دلیل و برهانی
هوش مصنوعی: خودت را بشناس تا بتوانی خدا را بشناسی، زیرا برای درک حقیقت نیاز به دلیل و برهان داری.
هستیت هم دلیل و مدلول استخاطرت خود چه جای مشغول است
هوش مصنوعی: وجود تو هم نشان و هم معنایش است، پس چرا خود را مشغول این موضوعات میکنی؟
ای پر از آب جوی همچون خمتشنه منشین مکن تو خود را گم
هوش مصنوعی: ای پر از آب جوی، مانند ظرفی که همیشه تشنه است، خودت را گم نکن و در پی آب و تلاش برای پر شدن نباش.
غافلی از خدای ای گمراهسر بنه تا رسد ز شاه کلاه
هوش مصنوعی: ای گمراه، از خدا غافل هستی، سر خود را پایین بینداز تا کلاهی از شاه بر سرت بگذارد.
گر بدی گوش گفتمی صد بیتکی فروزد چراغ کس بی زیت؟
هوش مصنوعی: اگر بدی را گوش میدادم، به من پرنمیافتاد که نمیتوان با چراغ کسی در تاریکی، آنهم بدون روغن، روشنایی ایجاد کرد.
باز گردیم از این به شرح سکوتخمشی چون یم است و گفت چو حوت
هوش مصنوعی: بیاییم از این جا به توصیف سکوت بپردازیم، سکوتی که مانند یک موج است و وقتی که آب حرکت می‌کند، به آرامی می‌گوید و نشان میدهد.