بخش ۹۰ - در بیان آنکه عالم معنی چون آب است و صور چون کف و یخ که در فراق دریای معنی منجمد شده اند از این روی در و دیوار این عالم را جماد میگویند که یخ گرفته است و در او نرمی و روانی نیست، عاقل یخ را آب می‌بیند زیرا موقوف نظر آفتاب است که باز آب شود. عالم و صور اول معنی بودند و علم محض بیچون و چگونه، باز آخر چون آفتاب قیامت درتابد معنی شوند که کل شیئی یرجع الی اصله(و کل شیئی هالک و الا وجهه)
هوش مصنوعی: این غزل از مولانا به تبیین مفهوم هستی و حقیقت می‌پردازد. او هستی دنیا را به برف و یخ تشبیه می‌کند که با تابش آفتاب به آب تبدیل می‌شود. این تصویر بیانگر تغییرات و تحولات در جهان و روندی است که علوم و دانش موجب آن می‌شود.
مولانا به عمق و ظرافت معانی اشاره کرده و می‌گوید که دنیا فقط ظاهر و صورت است و حقیقت اصلی در درون آن نهفته است. او به "کفک" (پروانه یا موجودی سطحی) اشاره می‌کند که تنها نمای ظاهری و عاریه‌ای از حقیقت را نشان می‌دهد، و می‌گوید که باید به دنبال “آب صاف” یعنی حقیقت واقعی باشیم.
در نهایت، مولانا تاکید می‌کند که باید از ظواهر گذشت و به درک عمیق‌تری از هستی و معنای زندگی دست یافت، زیرا حقیقت فراتر از آن چیزی است که حس می‌کند. در حقیقت، درک واقعی علم و دانش نیز به شناخت بامعنای زندگی ختم می‌شود.
هستی این جهان بود چون برفشرح این سر چو آفتاب شگرف
هوش مصنوعی: وجود این جهان مشابه برف است، در حالی که شرح و توضیح این هستی مانند آفتاب درخشان و بزرگ است.
گر یخ و برف کوه کوه بوداز تف آفتاب آب شود
هوش مصنوعی: اگر کوهها یخ و برف داشته باشند، با گرمای آفتاب آب میشوند.
منجمد شد جهان چو این سو شدصورت و سوی گشت و بیسو شد
هوش مصنوعی: جهان به حالت یخزده درآمد، وقتی که سمت و سوی آن تغییر کرد و به سمت بیسویی رفت.
علم بوده است عالم هستیبند آنجا بلندی وپستی
هوش مصنوعی: دانش، همواره معرفت جهان است و این علم است که سبب می‌شود مقامها و درجات در زندگی مشخص شود.
زاد از آن علم آسمان و زمیننقش کرسی و لوح و عرش برین
هوش مصنوعی: از علم آسمان و زمین متولد شده، صورتهای کرسی، لوح و عرش بالایی شکل گرفتهاند.
زاد از بحر صاف کفک چو دردهر که در کفک ماند آخر مرد
هوش مصنوعی: کسی که در دریاهای آرام تنها باقی بماند و با مشکلاتش دست و پنجه نرم نکند، در نهایت به سرنوشت بدی دچار خواهد شد.
کفک بر روی بحر چون پرده استخلق را پ رده در سقر برده است
هوش مصنوعی: کف روی دریا مانند پردهای است که وجود انسانها را در دنیای سخت و دردناک قرار داده است.
کفک از بحر مینماید ترتشنه را تریش ببرده ز سر
هوش مصنوعی: آب از دریا به بیرون میآید و تشنه را سیراب می‌کند، در حالی که او به دلیل بیخبری، از سر خودش غافل است.
تشنه مانده بسوی او حیرانکفک تن را گزیده از دل و جان
هوش مصنوعی: این بیت به احساس عمیق و آزاردهندهای اشاره دارد که شخصی در جستجوی محبوبی است و در این راه، دچار سردرگمی و تشنگی روحی شده است. قلب و جان او در این مسیر مانند موجودی آسیبپذیر و در حال تلاش برای رسیدن به معشوق، دچار عذاب و درد است.
هست معنی چو آب و صورت کفنقد کف را مگیر اندر کف
هوش مصنوعی: معنی و مفهوم اصلی در این بیت به این صورت است که معنا و عمق واقعی یک چیز مانند آب است که در زیر سطح قرار دارد و فقط ظاهر آن مانند کفی است که روی آب دیده می‌شود. بنابراین نباید تنها به ظاهر یک چیز توجه کرد و باید به باطن و معنا توجه بیشتری داشت.
صورت کفک را گذار ای جانباز در بحر رو روان و دوان
هوش مصنوعی: ای جان، صورت کفک را به کنار بگذار و دوباره در دریا به سوی جلو روانه شو.
ارجعی را شنو بگوش خردتا ترا آن ندا باصل برد
هوش مصنوعی: به سخنان آگاهانه و مفید گوش فراده و از آنها بهرهبرداری کن تا تو را به سمت حقیقت و آگاهی راهنمایی کند.
جوش بحر آب کف برون انداختآب با کف کجا تواند ساخت
هوش مصنوعی: آب دریا با جوشش خود کفهایی را به سطح میآورد، اما این کفها نمیتوانند با اصل آب ترکیب شوند.
چون که اندر فراق بحر بماندبحر بازش بسوی خویش بخواند
هوش مصنوعی: وقتی که در دوری و جدایی قرار دارد، دریا به سوی خودش او را میخواند.
که تو صافی بپیش صاف بیاشدن صاف درد نیست روا
هوش مصنوعی: به این معناست که اگر تو با نیت درست و خالصانه به سمت مقصدی بروی، هیچ دردی در این راه وجود نخواهد داشت و این روش، نه تنها آزادانه و بدون مشکل است بلکه برای تو یک جهتگیری صحیح محسوب می‌شود.
آب صافی که گشته بود جدامتصل شد چو اولیا بخدا
هوش مصنوعی: آب زلالی که قبلاً جدا شده بود، دوباره به هم متصل شد، مانند ارتباطی که اولیای الهی با خدا دارند.
کفک را لطف و خوبیش زیم استزانکه از یم ورا نصیب نم است
هوش مصنوعی: زیبایی و لطف کفک به خاطر این است که او در آب زندگی می‌کند و از آن بهرهمند می‌شود.
از نم یم شده است او مطلوبدان زر اندود او چو زر محبوب
هوش مصنوعی: او که به خاطر صفاتش باید مورد پسند باشد، حالا به خاطر ناپاکیاش (نم) به زشتی تبدیل شده است. مانند زر خالص که محبوب است و زر اندود که ارزش کمتری دارد.
نزد خلق عوام لیک خواصچون ندانند نقره راز رصاص
هوش مصنوعی: در میان مردم عادی، برخی چیزها را نادیده میگیرند، اما افراد خاص اگر ندانند، فلز نقره را با سرب اشتباه میگیرند.
قلب را همچو زر برد نادانرنگ زر دید و گشت سغبۀ آن
هوش مصنوعی: قلب انسان مانند طلا ارزشمند است، اما فرد نادان فقط به ظواهر و رنگ زرد مد نظر دارد و به همین خاطر در این ظاهر غرق می‌شود.
مزه همچون زر است و صورت مسمزه عاریتست بر تن و حس
هوش مصنوعی: طعم و مزه مانند طلاست، اما ظاهر و صورت همچون مس است؛ این طعم خودی است که در وجود ماست و فقط ظواهر در اختیارمان هستند.
جامۀ عاریه نپوشد اوکش بود عقل و دانش نیکو
هوش مصنوعی: او هرگز جامۀ امانت را بر تن نمیکند، زیرا او دارای عقل و دانش خوبی است.
زانکه داند بوی نخواهد ماندترک آن راز جان و دل برخواند
هوش مصنوعی: زیرا که کسی که میداند، دیگر به بوی خوش وابسته نخواهد بود و این راز زندگی و عشق را فراموش نخواهد کرد.
مزۀ نقش خلق عاریه استهم چو در کفک آب جاریه است
هوش مصنوعی: طعم و لذت زیباییهای ظاهری دنیا، همانند آبی است که در یک ظرف کوچک جاری می‌شود و خود به خود پایدار نیست. این نشان می‌دهد که جذابیتهای ظاهری، زودگذر و موقتی هستند.
آب اگرچه ز کفک گشت روانلیک در کفک عاریه است بدان
هوش مصنوعی: آب اگرچه به راحتی در حرکت است، اما در واقع در دست کسی که آن را میگیرد، فقط بهصورت امانت است و صاحب آن نیست.
تو یقین دان که کفک خشگ شودگر دمی آب اندر او نرود
هوش مصنوعی: بدان که اگر به مدت طولانی به چیزی آب نرسد، آن چیز خشک و بیفایده خواهد شد.
چشمه ای جو که آب ازو جوشدچمن روح آب از او نو شد
هوش مصنوعی: چشمهای زلال و پر آب وجود دارد که آب از آن جاری می‌شود. به همین ترتیب، روح چمن نیز از این آب تازه و شفاف جوان می‌شود و جان تازهای میگیرد.
تا همیشه از او تو آب بریجاودان در بهشت عشق چری
هوش مصنوعی: به طور مداوم از او محبت و مهربانی به خرج بده و در نتیجه همیشه در بهشت عشق باقی خواهی ماند.
بی ز صورت بجوی معنی راترک کن ز و د لاف و دعوی را
هوش مصنوعی: از ظاهر و شکل گرایی دوری کن و به معنا و حقیقت بپرداز. از حرفهای توخالی و خودستایی دوری کن.
از زر اندود زر یقین برودهیچ از زر زری جدا نشود
هوش مصنوعی: اگر طلا را با زر نتوان جدا کرد، به یقین هیچ چیز از آن به خوبی و ارزش نخواهد رفت.
مزه همچون زر و جهان چو مس استمزۀ بی دغل ورای حس است
هوش مصنوعی: مزه مانند طلا و دنیا مانند مس است؛ مزهای که بدون فریب باشد، فراتر از حس و تجربه است.