قصیدهٔ شمارهٔ ۲۱ - در مذمت اهل روزگار
هوش مصنوعی: شاعر در این متن به انتقاد از شرایط اجتماعی و اخلاقی زمان خود می‌پردازد. او به وجود افراد هشیار و زیرک در جامعه اشاره می‌کند که در برابر سفیهان پنهان‌اند. بسیاری از انسان‌ها به دنبال منافع شخصی و حرص و طمع هستند، از امرا و فقیهان گرفته تا زاهدان و علما، که هر کدام به نوعی دچار انحراف از حقیقت و مفهوم واقعی گزاره‌های دینی و انسانی شده‌اند.
شاعر تصریح می‌کند که اکثر مردم به دنبال جاه، ثروت، و نفوذ هستند و فقط عده‌ای انگشت‌شمار در جستجوی حکمت و حقیقت‌اند. او به تضاد بین ظاهر و باطن اشاره می‌کند و می‌گوید که بسیاری در پی نام و مقام‌اند بدون اینکه به اصل و حقیقت توجه کنند. در نهایت، او بر این باور است که در چنین اوضاع نابسامانی، تنها کسانی می‌توانند از گزند بدی‌ها در امان بمانند که دل‌شان پاک و نیت‌شان خالص باشد.
مرد هشیار در این عهد کم استور کسی هست بدین متهم است
هوش مصنوعی: مردان باهوش و آگاه در این زمانه کم هستند و اگر کسی هم ادعای آگاهی کند، ممکن است به حق مورد شک و تردید قرار گیرد.
زیرکان را ز در عالم و شاهوقت گرم است نه وقتِ کرم است
هوش مصنوعی: زیرکان در این دنیا و در زمانهی پادشاهی، مشغول کار و فعالیت هستند و وقت برای گذاشتن کرم و مهربانی ندارند.
هست پنهان ز سفیهان چو قدمهر کرا در ره حکمت قدم است
هوش مصنوعی: هر کسی که در مسیر حکمت گام برمیدارد، نابخردان نمیتوانند او را ببینند و درک کنند.
و آنکه را هست ز حکمت رمقیخونش از بیم چو شاخِ بِقَم است
هوش مصنوعی: کسی که به دلیل حکمت و دانش، در برابر خطرات و تهدیدات بیم دارد، مانند شاخ بقم (شاخی که درختش به دور شده و از طبیعت خود فاصله گرفته) است. این فرد به گونهای عمل می‌کند که به دور از خطر و صدمه باقی بماند.
و آن که بیناست برو از پی امنراهِ دربسته چو جذرِ اَصَم است
هوش مصنوعی: کسی که بصیرت دارد، باید با دقت و احتیاط در مسیرهایی که بسته و ناامن هستند، قدم بردارد، مانند موجودی که در حالت گیجی و بیاطلاعی حرکت می‌کند.
از عم و خال شرف هر همه راپشت و دل، بر شبه نقشِ غم است
هوش مصنوعی: از رنگ و زیبایی هر کسی نشانهای در دل و پشت او وجود دارد که نشاندهندهی غم و اندوه است.
هر کجا جاه، در آن جاه، چَه استهر کجا سیم، در آن سیم، سَم است
هوش مصنوعی: هر جایی که مقام و اعتبار باشد، در آنجا نوعی فریب و دروغ هم وجود دارد. همچنین هر جا که ثروت و دارایی باشد، خطر و آسیب هم در آن نهفته است.
هر کرا عزلت و خرسندی خوستگرچه اندر سَقَر اندر اِرَم است
هوش مصنوعی: هر کسی که به دوری از دیگران و زندگی در آرامش علاقهمند باشد، حتی اگر در جهنم یا بهشت باشد، برای او مهم نیست و میتواند خوشحال باشد.
گوشه گشته‌ست بسان حکمتهر که جویندهٔ فضل و حِکَم است
هوش مصنوعی: هر که در پی علم و حکمت است، به کنج و خلوتی رفته است، مانند حکمت که در مکانهای دور و خاص خود پنهان شده است.
دست آن کز قلمِ ظلم تهی‌ستپای آنکس به حقیقت، قلم است
هوش مصنوعی: دست کسی که در کارش از ظلم و ستم خالی باشد، پای آن کس به حقیقت و واقعیت است.
رسته نزد همه کس فتنه‌گیاههر کجا بوی تف و نامِ نم است
هوش مصنوعی: در هر جایی که بوی آتش و خاک نمناک به مشام برسد، فتنه و آشوب به وجود میآید و این موضوع بر همه آشکار است.
همه شیران زمین در المنددر هوا شیرِ عَلَم بی‌الم است!
هوش مصنوعی: همه شیرهای دمنوش در حال پرواز هستند، اما شیر سرپرست بدون پرچم است!
هر که را بینی پر باد از کبرآن نه از فربهی آن از ورم است
هوش مصنوعی: هر کسی را که ببینی که به خاطر غرورش مغرور به نظر میرسد، باید بدانید که این خودبزرگبینی ناشی از لاغری روحی اوست، نه به خاطر قدرت یا موفقیتش.
از یکی درنگری تا به هزارهمه را عشقِ دوام و دِرَم است
هوش مصنوعی: اگر به یکی نگاه کنی، میبینی که عشق همیشگی و پایدار بر همه چیز حاکم است.
پادشا را ز پی شهوت و آزرخ به سیمین‌بر و سیمِ ستم است
هوش مصنوعی: پادشاه به خاطر تمایلات و خواستههای خودش، در پی لذت و خونریزی است و از ظلم و ستم بر دیگران غافل شده است.
اُمَرا را ز پی ظلم و فساددل به زور و زر و خیل و حشم است
هوش مصنوعی: مدیران و فرمانروایان به خاطر ظلم و فساد، به قدرت و ثروت و جمعیت زیادی وابستهاند.
سگ‌پرستان را چون دُمِّ سگانبهرِ نان، پشت دل و دین به خَم است
هوش مصنوعی: افرادی که به دنبال منافع دنیوی و مادی هستند، مانند سگان که دمهایشان را برای به دست آوردن نان تکان میدهند، ایمان و اصول خود را به راحتی کنار میگذارند.
فقها را غرض از خواندن فقهحیلهٔ بیع و ربا و سلم است
هوش مصنوعی: فقهاء به دنبال این هستند که از مطالعه فقه به ترفندهایی در مورد معاملات و قرض و پیشفروش دست یابند.
علما را ز پی وعظ و خطابجگر از بهر تعصب به دَم است
هوش مصنوعی: عالمها برای نصیحت و صحبت کردن، دل‌شان از شدت تعصب به تپش افتاده است.
صوفیان را ز پی راندنِ کامقبله‌شان شاهد و شمع و شکم است
هوش مصنوعی: صوفیان به دنبال ارضای خواستههای خود هستند و در این راه از چیزهایی مانند محبت، نمادها و تمایلات مادی دوری نمیکنند.
زاهدان را ز برای زِه و زِه«قل هوالله احد» دام و دم است
هوش مصنوعی: زاهدان تنها برای ظواهر و چیزهای دنیوی زندگی میکنند، اما در حقیقت باید به ذات خداوند توجه کنند؛ چرا که او تنها «الله» است و در عین سادگی، میتواند تمام نیازهای آنها را برآورده کند.
حاجیان را ز گدایی و نفاقهوس و هوش به طبل و عَلَم است
هوش مصنوعی: حاجیان از گدایی و دورویی دوری میکنند و توجه آنها تنها به نمایش و علم و جنجال است.
غازیان را ز پی غارت و سهمقوّت از اسب و سلاح و خدم است
هوش مصنوعی: غازیان برای چپاول و به دست آوردن قدرت، به جان سوار و مجهز به سلاح و نیروی کمکی میپردازند.
فاضلان را ز پی لاف فضولروی در رفع و جر و جزم و ضم است
هوش مصنوعی: نابغهها برای اثبات برتری خود، نیاز به جلب توجه و بحث و جدل دارند.
ادبا را ز پی کسب لجاجانده نصبِ لَن و جَزمِ لَم است
هوش مصنوعی: نویسندگان و ادیبان برای به دست آوردن تنوع و استحکام در آثارشان، نیاز دارند که با دلایل و شواهد محکم به دفاع از نظرات خود بپردازند.
متکلم را از راه خیالغم اثبات حدوث و قِدَم است
هوش مصنوعی: نویسنده به این نکته اشاره دارد که شخصی که در حال گفتگو است، برای اثبات نظریههای خود دربارهٔ قدیم یا جدید بودن چیزها از خیالات و تصوراتش استفاده می‌کند. به عبارت دیگر، او برای تایید نظراتش به تصورات ذهنی و محدودیتهای خود متکی است.
چرخ‌پیمای ز بهر دو دروغبستهٔ مِسطَر و شکل رَقَم است
هوش مصنوعی: این ابیات به این معناست که در زندگی، مسیرهایی وجود دارد که بر اساس دروغها و نادرستیها شکل گرفتهاند. این مسیرها، مانند یک ماشین حساب که با اعداد و قواعد مشخص کار می‌کند، تحت تأثیر واقعیتهای نادرست قرار دارند و نمیتوانند به درستی کار کنند. در واقع، این بیانگر ناپایداری و بیپایگی راههایی است که بر پایه دروغ ساخته شده‌اند.
مرد طب را ز پی خلعت و نامهمه اندیشهٔ بُرء و سقم است
هوش مصنوعی: مردی که به طب مشغول است، بیشتر بهدنبال مقام و شهرت است و نگرانیهای او دربارهٔ بیماری و سلامتی دیگران نیست.
مرد دهقان ز پی کسب معاشاز ستور و خر و خرمن خُرَم است
هوش مصنوعی: مرد دهقان به دنبال تامین روزی خود از طریق کار در مزرعه و رسیدگی به خر و خرمن است.
خواجه معطی ز پی لاف و ریاتازه از مدحت و لرزان ز ذم است
هوش مصنوعی: آقا تلاش می‌کند تا خود را بهخوبی معرفی کند و در این راه به زینتسازی سخنان خود پرداخته است، اما در حقیقت نگران انتقادات و نکوهشهایی است که ممکن است دربارهاش گفته شود.
باز سایل را در هر دو جهاندوزخش «لا» و بهشتش «نَعَم» است
هوش مصنوعی: سؤال کننده در هر دو دنیا، یعنی در دنیای جهنم و بهشت، با پاسخ "نه" و "بله" مواجه است.
طبع برنا بر یک ساعَته عیشعاشق شُربِ مِی و زیر و بم است
هوش مصنوعی: شخص جوان و پرانرژی در یک ساعت، از خوشی و لذت عشق و نوشیدن شراب بهرهمند میشود و این احساسات او را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
کَهل را از قِبَل حرمت و نسلاندهِ نفقه و زادِ حَرَم است
هوش مصنوعی: کسی که سن و سالی از او گذشته و دارای حرمت است، به دلیل احترام و نسلش، میتواند به اموری مانند تأمین معیشت و حفظ حریم خود و خانوادهاش توجه کند.
پیر نز بهر گناه، از پی جاهتا دم مرگ ندیم ندم است
هوش مصنوعی: پیر با هدف رسیدن به مقام و شهرت، به خاطر گناه و اشتباهاتش تا آخر عمر دامن از ناپاکی برنمیدارد.
سعی ساعی به سوی سلطان، آنکه فلان جای فلان محتشم است
هوش مصنوعی: کوشش و تلاش کسی به سمت یک پادشاه است که در موقعیتی خاص و مهم قرار دارد.
چشم عامی به سوی عالِم از آنکه فلان در جَدَلِ کیف و کم است
هوش مصنوعی: چشم کسی که دانش کمتری دارد، به عالم به این خاطر است که آن عالم در بحث و جدل، در مورد کم و کیف موضوعات تازهتر و عمیقتری دارد.
قدِّ هر موی‌شکاف از پی ظلمهمچو دندانهٔ شانه بهم است
هوش مصنوعی: به هر موی شکنندهای با ظلم و ستم، مثل دندانههای شانه، به هم پیوسته و متصل هستند.
مرد ظالم شده خرسند بدینکه بگویند: "فلان محترم است"
هوش مصنوعی: مرد ستمگر به این خاطر شادمان است که دیگران او را محترم از خود میدانند.
همگان سُغبهٔ صیدند و حرامکو کسی کز پی حق در حرم است
هوش مصنوعی: همه در پی شکار و طلب دنیا هستند، اما کجا کسی را میتوان پیدا کرد که برای رسیدن به حق در خانه خدا باشد؟
اینهمه مشغله و رسم و هوسطالبان ره حق را صنم است
هوش مصنوعی: این همه دغدغهها و عادات و خواستههای دنیوی، مانعی برای کسانی است که در جستجوی حقیقت هستند.
همه بد گشته و عذر همه این:"گر بدم من، نه فلان نیز هم است؟"
هوش مصنوعی: همه در وضعیتی بد قرار گرفتهاند و هر کسی برای بد بودن خود عذر و توجیهی دارد: "اگر من بد هستم، دیگران هم که وضعشان بهتر نیست!"
اینهمه بیهده دانی که چراست؟زان که بوالقاسمشان بوالحکم است
هوش مصنوعی: این همه بیدلی و نادانی که چرا در زندگی به بیراهه میروید، به خاطر این است که بزرگترین شخصیت شما، دچار بدفهمی و ناهماهنگی است.
جم از این قوم بجسته‌ست و کنوندیو با جامه و با جامِ جم است
هوش مصنوعی: از این قوم کسی جدا شده و اکنون دیو در قالب و با ظرف جمشید آمده است.
با چنین موجِ بلا همچو صدفآنکس آسوده که امروز اصم است
هوش مصنوعی: فردی که در برابر مشکلات و بلایای مربوط به زندگی بیتفاوت و ناآگاه است، مانند صدفی است که در میان امواج تلاطم آرامش دارد.
پس تو گویی که: "بر آن بی‌طمعیاز که همواره سنایی دُژَم است؟"
هوش مصنوعی: آیا تو به این فکر هستی که چرا همیشه سنایی اینقدر ناراحت و بیمیل به نظر میرسد؟
چرخ را از پی رنج حکمااز چنین یاوه‌درایان چه کم است؟
هوش مصنوعی: چرا باید به سخنان بیمعنی و پوچ افرادی که چیزی از حکمت نمیدانند، توجه کنیم؟ چرخ روزگار به خاطر زحمت حکیمان میچرخد و این افراد به جز حرفهای بیپایه چیزی ارائه نمیدهند.