قصیدهٔ شمارهٔ ۷۲ - در مدح ابوالمعالی یوسف بن احمد
هوش مصنوعی: این متن به بررسی اهمیت علم و عقل در زندگی بشر می‌پردازد و هشدار می‌دهد که کسانی که از علم و عقل بی‌بهره‌اند، گرفتار آتش جهل و بی‌خودگی می‌شوند. نویسنده به نوعی در مورد علم و زهد نادرست صحبت می‌کند و بیان می‌کند که علم بدون عقل و ورع، تنها به ضرر انسان خواهد بود.
او تأکید می‌کند که علم و دانش باید به صورت واقعی و عملی در زندگی پیاده‌سازی شوند و انسان باید از افتخارات ظاهری بپرهیزد. نویسنده همچنین بر این موضوع تأکید دارد که غفلت و نادانی انسان را به سلطه جهل می‌کشاند و بر لزوم پیگیری علم و فضیلت‌های اخلاقی تأکید می‌نماید.
در نهایت، او به ویژگی‌های یک عالم واقعی اشاره می‌کند و این‌که علم و دانش باید با صداقت و دلسوزی توأم باشد و در راه خدمت به انسانیت مورد استفاده قرار بگیرد.
آبرویی کان شود بی علم و بی عقل آشکارآتش دوزخ بود آن آبرو از هر شمار
هوش مصنوعی: آبرو و اعتباریکه بدون علم و آگاهی به دست آید، همانند آتش دوزخ است که میتواند به شدت آسیبزننده باشد. چنین آبرو از هر نوع آسیب و ضرر بیشتری برخوردار است.
پیشی آن تن را رسد کز علم باشد پیش دستبیشی آن سر را رسد کز عقل باشد پایدار
هوش مصنوعی: هر که به علم و دانایی دست یابد، برتری و مقام بیشتر به او خواهد رسید. و هر که به عقل و درایت برسد، پایدارتر و ثابتتر خواهد بود.
وای آن علمی که از بی عقل باشد منتشروای آن زهدی که از بی علم یابد انتشار
هوش مصنوعی: ناراحتکننده است که علمی که از روی نادانی منتشر شود، و همچنین زهدی که بدون علم به دست آید، گسترده شود.
ای که می قدر فلک جویی و نور آفتابیک شبه بیداریی چون چرخ و چون انجم بیار
هوش مصنوعی: ای کسی که میخواهی به قدر ستارهها و نور خورشید برسید، در یک شب بیداری، مانند چرخ و ستارگان حرکت کن.
لاف پنهانی مزن بی علم هر جا بیهدهعلم خوان خود پیش از آن پنهان کند علم آشکار
هوش مصنوعی: هرگز بدون دانش در جایی صحبت نکن و علم خود را نادیده نگیر، زیرا بهتر است که علم واقعی خود را مخفی کنی تا آنکه به طور نادرست و بیهوده از آن حرف بزنی.
مایه‌ای داری چو عمر از وی مدان جز علم سودقوتی داری چو عقل از وی مکن جز جهد کار
هوش مصنوعی: اگر عمری داری، آن را بیارزش ندان و فقط به علم تکیه نکن. همچنین اگر نیرویی مثل عقل داری، فقط به آن بسنده نکن و همواره تلاش کن و فعالیت داشته باش.
عهدهٔ فتوای دین بی علم در گردن مگیروعدهٔ شاهی و شادی بی‌خرد در دل مدار
هوش مصنوعی: اگر بدون دانش و آگاهی فتوا و نظر دینی را بپذیری، مسئولیت آن را بر دوش خود نکش. همچنین، نباید به وعدههای خوشایند و شادیآور که از سوی کسانی بدون درک و خرد مناسب ارائه میشود، دل ببندی.
آلت رامش بگیر و جای آرامش مجویپردهٔ غفلت مپوش و تخم بی‌فضلی مکار
هوش مصنوعی: ساز خود را بردار و به دنبال آرامش نرو. از غفلت و نادانی دوری کن و کاری نکن که باعث پژمردگی و بیفایدهگی در خودت بشود.
لابهٔ هر خاصه منگر بند دل بر طبع نهیاوهٔ هر عامه مشنو پند من بر جان گمار
هوش مصنوعی: به نظرات خاص و ویژه دیگران توجه نکن و دل خود را به سخنان بیمحتوا نده. حرفهای من را به جان خود بپذیر و از نصایح عامه دوری کن.
یادگاری ده ز بیداری شب خود را مگروقت رفتن نام بهروزیت ماند یادگار
هوش مصنوعی: به خاطر بسپار که شب بیداریات را به یادگار بگذاری، چون ممکن است وقتی میروی، نشانی از شادابیت باقی بماند.
افسر و فرق ای پسر بی‌رنج کی گردد قرینسیری و خواب ای فتا با علم کی گیرد قرار
هوش مصنوعی: ای پسر، بیدردسر و مشقت، داشتن مقام و نعمت ممکن نیست. جوان با علم و دانش، آرامش و راحتی را به دست نمیآورد.
علم خواهی مرحلهٔ علم از مژه چشمت سپرفضل جویی راه شب بر بحر بیداری گذار
هوش مصنوعی: اگر به دنبال علم و دانش هستی، باید از چشم خود به عنوان سپر برای حفاظت از فضیلتی که در جستجوی آنی، استفاده کنی. در این مسیر، باید شب را تحمل کنی و با هوشیاری و بیداری به سمت دریای علم حرکت کنی.
ماه گردی گر بیابی آتشی از نور علمبحر گردی گر بیابی در علم آبدار
هوش مصنوعی: اگر به دنبال نور علم باشی، به مانند ماه درخشان خواهی شد. اگر در علم به عمق و وضوح برسید، همچون دریا به آبی بودن و زلالی میرسی.
در اگر خواهی چنین رو نزد آن دریای علمنور اگر خواهی چنین شو سوی آن شمع تبار
هوش مصنوعی: اگر میخواهی اینگونه شوی، به سمت آن دریای علم برو و اگر میخواهی نورانی باشی، به سوی آن شمع که تبارش روشنایی است، حرکت کن.
بوالمعالی احمد بن یوسف بن احمد آنکآسمان دانشست و آفتاب روزگار
هوش مصنوعی: احمد بن یوسف بن احمد، شخصی با مقام و منزلت بالا است که در حقیقت او نمادی از علم و دانش به شمار میرود و در روزگار خود مانند آفتاب میدرخشد.
نوربخشی چون سپهر و درفشانی چون سحابحقگزاری چون زمین و مایه‌داری چون بهار
هوش مصنوعی: نوری مانند آسمان، درخششی مانند ابرها، سپاسی مانند زمین و فراخی و نعمتهایی مانند بهار.
آن گهر باری که چون بیدار شد از کتم عدمماند بی‌چونان گهر بحر عدم تا حشر خوار
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که زمانی که آن گوهر ارزشمند از حالت نیازی و نیستی به وجود آمد، مانند آن گوهر در اعماق دریا که در تاریکی عدم باقی میماند، تا روز قیامت همچنان بینظیر و منحصر به فرد خواهد بود.
لافگاه علم و دین از نجم پر کرد انجمندامن کتم عدم زین در تهی کردش کنار
هوش مصنوعی: در اینجا گفته میشود که مرکز تجمع علم و دین به وسیله ستارهای درخشان پر شده است و دامن کتم عدم (که به معنای عدم یا نبود است) را از طرفی خالی کرده است. در واقع، آمدن این نجم (ستاره) باعث شده تا نادانی و بیخبری در کنار این اجتماع وجود نداشته باشد.
شمع گردون نزد جودش مایهٔ بخلست بخلاوج گردون پیش قدرش مایهٔ عارست عار
هوش مصنوعی: شمع آسمان در مقابل بخشندگیاش باعث ننگ است و بخل او در برابر مقامش موجب شرمساری است.
یار او گر چشم دارد روزگار اندر علوم«لن ترانی» بانگ برخیزد ز خلق انتظار
هوش مصنوعی: اگر یار او چشمی داشته باشد، در زندگیهای این دنیاست که به «لن ترانی» (من تو را نخواهم دید) اشاره می‌کند. صدای انتظار از مردم بلند میشود.
خار با خرما بگاه طعم کس کی کرد جفتلعل با خر مهره اندر عقد کس کی کرد یار
هوش مصنوعی: خار و خرما چگونه میتوانند طعم یکدیگر را به هم برسانند؟ و چه کسی میتواند لعل و مهره را در عقد و پیمان یکدیگر قرار دهد؟
آب جویست آنکه جوید سوی هر ناجنس راهجوهر آتش ز همت بر فلک باشد سوار
هوش مصنوعی: آب جوی به دنبال چیزی است که در آن وجود ندارد و این باعث میشود که همیشه در حال حرکت و جستجو باشد. همچنین جوهر آتش، به خاطر تلاش و اراده، میتواند به اوج برسد و بر چیزی عظیم سوار شود.
لاجرم زین دادهٔ گردون و زادهٔ چار طبعاین جهان در رامش ست و آن جهان در افتخار
هوش مصنوعی: در نتیجه، این دنیا از نعمتها و ویژگی‌های مختلفی که دارد، پر از خوشی و شادمانی است و دنیای دیگر هم به خاطر مقام و افتخار خود، ارزشمند و برجسته است.
پایهٔ پاییدن جان نزد لطفش یک به دستمایهٔ بالیدن تن پیش رایش یک شرار
هوش مصنوعی: حفظ جان انسان به لطف خدا بستگی دارد و شان و منزلت انسان در پیشگاه او مانند شعلهای است که به آن پرورش می‌دهد.
ای ز تاثیر مزاجت چارگوهر بر فزونیافته قدر و بلندی صفوت و لطف و وقار
هوش مصنوعی: شما به خاطر خاصیتهای ذاتیتان، ارزش و ویژگی‌های خوب و زیبای زیادی پیدا کردهاید.
میل دانش سوی تو چون میل اجزا سوی کلآب دولت سوی تو چون آب سیل از کوهسار
هوش مصنوعی: تمایل به دانش و علم در دل انسان، مانند تمایل اجزا و بخشهای کوچک به سمت یک کل بزرگ است. همچنین، به مانند جریان آب که از کوهها به سمت درهها و زمینهای پربار حرکت می‌کند، غنای نعمتها و ثروتها نیز به سوی تو روان است.
آتش طبع بی اصلان ز آب روی خود بکشدود بی‌علمی ز خانهٔ مغز بی علمان برآر
هوش مصنوعی: خشم و ناراحتی خود را از افرادی که بدون دانش و آگاهی زندگی میکنند، با دوری از آنها و کاهش تنشها کنترل کن. از شرایطی که به بیخبری و نادانی منجر میشود، دوری کن تا آرامش بیشتری پیدا کنی.
لالهٔ دعوی ز کوه که دروغان نیست کنآفت فتوی ببر از مفتیان جهل بار
هوش مصنوعی: گل لالهای که بر فراز کوه میروید، بر اساس واقعیتها نیست. تنها میخواهی با نظرات جاهلانهات دیگران را فریب بدهی و آنها را به دام بیندازی.
جاهلان را چاره نیست از نسبت پست دروغمار مهره جوی نادان نیست دور از زهر مار
هوش مصنوعی: جهل و نادانی انسانها باعث میشود که نتوانند به درستی قضاوت کنند و به همین دلیل، همواره به نسبتهای نادرست و پایین از دیگران متوسل می‌شوند. آنها نمیتوانند از زهر و سمی که دروغ و نادانی به وجود میآورد، دوری کنند.
لنگی و رهواری اندر راه دین ناید نکواسب دانش باید ار نی دور شو زین رهگذار
هوش مصنوعی: در مسیر دین، ناتوانی و بینظمی جایی ندارند. برای پیشرفت و موفقیت در این راه، به دانش و آگاهی نیاز است و اگر اینها را نداشته باشی، باید از این مسیر دور شوی.
فقر از آن خواهی که پاکی از بیان فقه و شرعلاله‌زان جویی که دوری از میان مرغزار
هوش مصنوعی: اگر بخواهی از فقر رهایی پیدا کنی، باید از بیان درست و اصولی فقه و دین دوری کنی؛ مانند جویی که از دل دشت و مرغزار جدا شده است.
قوت شرع از فقیهان می‌شناسم نز فقیرلاف بوبکر از محمد می‌شناسم نه ز غار
هوش مصنوعی: من قوّت دین را از فقها می‌شناسم و نه از یتیمان، بلکه از معارف و آموزههای بزرگانی چون ابوبکر و محمد می‌شناسم، نه از داستانهای غار.
یادگار مصطفا در راه دین علمست علمهیچ جاهل بی تعلم فقر کی کرد اختیار
هوش مصنوعی: یادگاری از پیامبر اسلام، در راه دین، علم است. هیچ فرد نادانی بدون دانش نمیتواند فقر را انتخاب کند.
هول و خشم یوسفی باید درین ره بدرقهفقه و فضل یوسفی باید درین ره غمگسار
هوش مصنوعی: برای پیمودن این راه، باید از ترس و خشم یوسف بهرهمند شد و فقه و دانش یوسف باید در این مسیر همراه ما باشد تا آرامشبخش ما باشد.
ای جمال ملک و دانش سرفراز از بهر آنکیوسفی اصلی و احمد خلق و حدادی تبار
هوش مصنوعی: ای زیبایی و کمال علم و فضل، تو به خاطر این مقام عالی خود، همچون یوسف زیبا و احمد، که بهترین خلق هستند، و از نژاد حداد، از جایگاه والایی برخورداری.
لاله و کوهی بلون حلم بابویی و رنگآتش و آبی به قدر و لطف بی دود و بخار
هوش مصنوعی: در اینجا به زیبایی لاله و کوه اشاره شده است که رنگ آنها مانند رنگ آتش و آبی است. این زیبایی به قدری خیرهکننده و دلپذیر است که بدون هیچگونه دود یا بخاری دیده میشود.
کان دین را مایه‌ای همچون بدن را پنج حسلشکری مر ملک عز را چون نبی را چار یار
هوش مصنوعی: دین به مانند بدن نیاز به حسی دارد که بتواند آن را درک کند، همانطور که بدن برای زندگی کردن به حواس پنجگانه نیاز دارد. ملک عزت نیز همانند یک پیامبر به چهار یار احتیاج دارد تا او را در انجام وظایفش یاری کنند.
تربیت یاب از پدر چون آفتاب از آسمانعلمها گیر از پدر چون بخردان از روزگار
هوش مصنوعی: از پدر خود تربیت و آموزش بگیر، همانطور که آفتاب از آسمان نور می‌گیرد. همچنین از پدر خود علم و دانش کسب کن، مانند آنچه خردمندان از تجربه روزگار به دست میآورند.
ابتدا این رنجها می‌کش که در باغ شرفزود یابی صد گل خوشبوی از یک نوک خار
هوش مصنوعی: برای رسیدن به مقام والا و بهرهمندی از نعمتهای زیاد، باید ابتدا سختیها و مشکلات را تحمل کنی. در این صورت، به جای رنج و ناخوشی، به زودی میتوانی از زیباییها و خوشبوهایی بهرهمند شوی که ارزش بسیاری دارند.
صد هزاران چرخ بینی زین سپس برطرف کوناز تبرک نعل اسبت کرده چون مه گوشوار
هوش مصنوعی: بسیاری از چرخشهای زندگی را مشاهده میکنی و سپس متوجه میشوی که همه اینها در سایهی نعلی که بر پای توست، به شکلی زیبا و چون گوشوارهای برای ماه، نمایان شده است.
عاقلان بینی به شادی بهر آن در هر مکانناقدان بینی به رنج از بهر این در هر دیار
هوش مصنوعی: افراد باهوش و عقلای جامعه را میبینی که به خاطر شادی و خوشی، در هر جایی حضور دارند، اما منتقدان و ناقدان را میبینی که به خاطر رنج و مشکلات، در هر دیاری هستند.
دور مشتی جاهل ناشسته روی اندر گذشتدور دور یوسف ست ای پادشا پاینده‌دار
هوش مصنوعی: مردی نادان که از آرا و اخلاق نیکو بیبهره است، به راحتی از کنار زیبایی و هنر میگذرد. ای پادشاه، مانند یوسف که نشاندهنده شکوه و زیبایی است، همواره بر پادشاهی خود پایدار بمان.
همچو جانی خالی از اعراض و اشباه جهانآفتاب و آسمانی بی کسوف و بی غبار
هوش مصنوعی: مانند یک روح که از هر نوع عیب و نقص عاری است، جهان درخشان و روشن مثل آفتاب و آسمانی است که نه کسوفی دارد و نه غباری.
اینهمه ز اقبال و علم اوست ورنه در جهانیوسفان بی خرد بسیار بینم دلفگار
هوش مصنوعی: این همه خوشبختی و دانش به خاطر اوست، وگرنه در دنیا افراد زیبا و دلربا کم نیستند که احمق هستند.
لختکی چون چرخ بیداری گزین کز بهر تومنبری کرد از شرف چون شمس گردون اختیار
هوش مصنوعی: چون چرخ بیداری، بیهیچ زحمتی، به پا خاستهام و برای تو، مانند خورشید در آسمان، جایگاهی با شکوه ایجاد کردهام.
لک لک ناموخته گر مار می‌گیرد چسودباز علم آموخته از قدر و عز جوید شکار
هوش مصنوعی: چرا که لکلک، پرندهای است که آموزش ندیده و به دنبال مار میگردد، در حالی که آنهایی که علم آموختهاند، شایستگی و مقام خود را جستجو میکنند و به دنبال دستاوردهای ارزشمندتری هستند.
هیبت و عز و بها با رنج تن باشد قرینقدرت و قدر و شرف با علم دین دارد قرار
هوش مصنوعی: عظمت و ارزش و مقام با زحمت و کوشش به دست میآید و قدرت و اهمیت و شرافت با داشتن دانش دینی تضمین میشود.
قاید چشم و چراغ عالمی گردد چو شمعآنکه پیماید به دیده قامت شبهای تار
هوش مصنوعی: کسی که در شبهای تاریک با نگاهش به راه میرود و به حقیقت مینگرد، همچون شمعی میدرخشد و روشنیبخش دنیا خواهد بود.
یافه کم گوی ای سنایی مدح گو کز روی عقلهیچ پرخوابی نجستست از طبیبان کوکنار
هوش مصنوعی: ای سنایی، کم صحبت کن و مدح نگو، زیرا از روی عقل هیچ چیز را به خواب خوش نیافتی و پزشکان هم در کنار تو هستند.
او امام پند گویانست پندش می‌دهیویحک از گستاخی و ژاژ تو یارب زینهار
هوش مصنوعی: او پیشوای پند و اندرز است، اما تو به او پند میدهی و از بیاحترامی و سخنان بیهودهات تو را به خدا میسپارم که بر حذرم بدار.
لولو اوصاف او بر صدر جاهش میفشانگوهر افغال او بر یاد طبعش می شمار
هوش مصنوعی: زیباییهای او را همچون مروارید بر جایگاهش پراکنده کن و بهترین ویژگیهایش را با یادآوری طبیعت او، بشمار.
دور شو زین پند دادن زان که زشت آید شدنبی حساب و بی سپر با حیدر اندر کارزار
هوش مصنوعی: از نصیحت کردن دور شو، زیرا این کار ناپسند است و نباید بدون دلیل و محافظت به میدان جنگ با حیدر بروی.
ابلهی باشد براختن تیغ چوبین بر کسیکو به کمتر کس ببخشد در زمان صد ذوالفقار
هوش مصنوعی: اگر کسی در زمان شخصیتی بزرگ مانند علی (علیهالسلام) از روی حماقت، به خاطر چیزی کم ارزش به دیگران بدی کند، آن شخص ابله است.
روز تا نبود چو ماه و ماه تا نبود چو سالعلم تا نبود چو جهل و آب تا نبود چو نار
هوش مصنوعی: تا زمانی که روز و ماه وجود نداشته باشد، علم هم وجود ندارد و جهل همچنان حاکم است. همچنین تا زمانی که آب نباشد، آتش نیز وجود نخواهد داشت.
یمن بادت بر یسار و یسر بادت بر یمیندانشت جفت یمین و دولتت جفت یسار
هوش مصنوعی: باد یمن بر سمت چپت بیاید و بر سمت راستت خوشی و سرور ببارد. بدان که توانایی و ثروتت در کنار هم قرار دارد.
نوبهارت با امام دین مبارک باد و باداین چنین تان هر زمان با عافیت سیصد بهار
هوش مصنوعی: تبریک و تهنیت به بهار زندگیت با وجود امام دین، امیدوارم هر لحظه از زندگیت با خوشی و سلامتی همراه باشد و سالها سالهای خوبی را تجربه کنی.
باد نهصد سال عمرت روز از نهصد زمانهر زمانی روز او چون روز محشر صد هزار
هوش مصنوعی: باد نهصد سال عمرت، روزی را به تو نشان می‌دهد که همانند روز قیامت پر از حادثه و رویداد است. این روز بزرگ و مهم، در مقایسه با تمام روزها در زندگیات به اندازهی صد هزار روز سرشار از اهمیت و تأثیرگذار است.