شمارهٔ ۱۲۹
هوش مصنوعی: این شعر به توصیف شخصی به نام خواجه میپردازد که در عین حال که ظاهری ثروتمند و برازنده دارد، از ویژگیهای ناپسند و خصلتهای منفی رنج میبرد. شاعر با استفاده از عبارات «ولیکن» نشان میدهد که میان ظاهر و باطن خواجه تناقض وجود دارد: او نان میآورد اما به درستی میگذارد، دستش باز است اما بخیل است، مغز را پر میکند اما از فضول، دلش تهی است اگرچه به کرم میزند. خواجه مشغول دنیا است و حریص به مال ولی از راه حرام به آن میرسد و در نهایت زندگیاش حالتی ناپایدار و کمفروغ دارد. این شعر به نقد رفتارهای دوگانه و تهیبودن از ارزشهای واقعی میپردازد.
خواجه بفزود ولیکن به درمروی بفروخت ولیکن ز الم
درم یعنی سکه نقره ولی در اینجا یعنی پول. بیت یعنی خواجه پیشرفت کرد اما در پولافزایی و روی سرخ کرد اما از حرص و الم نه از شادی.
میزبان بود ولیکن به رِباطنانم آورد ولیکن به درم
درم در این بیت مقیاس وزن است بیت یعنی در خانقاه مرا میهمانی کرد و از غذای خانقاه برایم آورد و حتی در آن هم بخل ورزید و میشد آنرا با درمسنگ وزن کرد. (رِباط به معنی کاروانسرا نیز هست ولی در اینجا یعنی خانقاه، نان به معنی عام غذا بکار رفته است. مثال مشابه: امیر به صُفه بنشست و نان خورد با اعیان (تاریخ بیهقی))
دست بگشاد ولیکن در بخللب فروبست ولیکن ز نعم
نعم یعنی بله گفتن
مغز پر کرد ولیکن ز فضولدل تهی کرد ولیکن ز کرم
هوش مصنوعی: او با کلامش ذهن را پر ساخت، اما دل را از چیزهای بیفایده خالی کرد، با این حال به خاطر سخاوتش.
خواجه رنجور ولیکن ز فجورخواجه مشغول ولیکن به شکم
هوش مصنوعی: این بیت به وضعیتی اشاره دارد که شخصی با وجود درد و رنج، درگیر زندگی مادی و خواستههای دنیوی است. او گرفتار لذتها و مشکلات دنیوی است و نتوانسته است از این وضعیت رنجآور خود فاصله بگیرد. در واقع، این فرد همچنان به مشغلههای دنیویی و مادی توجه دارد، حتی اگر به رنج و درد دچار باشد.
بس حریص است ولیکن به حرامبس جوادست ولیکن به حرم
هوش مصنوعی: خیلی طمعکار است ولی به چیزهای نادرست دست نمیزند، خیلی بزرگوار و بخشنده است ولی فقط در مکانهای مقدس و مخصوص.
دولتش باد ولیکن بر بادنعمتش باد ولیکن شده کم
هوش مصنوعی: خوشبختی و دولت او باید ادامه پیدا کند، اما نعمتش به تدریج رو به کاهش است.
جاودان باد ولیکن به سفرناتوان باد ولیکن به سقم
هوش مصنوعی: جاودانگی خوب است، اما این سفر برای شخص ناتوان، دشوار است و در عین حال به بیماری میانجامد.