بخش ۱۲ - اندر مراتب عقل
هوش مصنوعی: این متن به بررسی روابط میان اعضای بدن و نقش عقل و دل در این سیستم می‌پردازد. در آن عقل به عنوان زبان و دل به عنوان سلطان شناخته می‌شود که کنترل و هدایت سایر اعضا را در دست دارند. خشم به عنوان شحنه و آرزو به عنوان عامل شناخته می‌شود و اشاره به این دارد که اگر فردی به درستی رفتار نکند، عقل او به شحنه سپرده می‌شود.
نصایح مختلف درباره اهمیت همکاری عقل و دل مطرح شده است، به طوری که اگر این دو به هم بپیوندند و مطیع یکدیگر شوند، می‌توانند به سعادت برسند. در غیر این صورت، انسان دچار فقدان و خجالت خواهد شد. متن به اهمیت درک و هم‌آوایی میان عقل و دل در تحقق خوشبختی و رونق زندگی اشاره دارد.
هست اعضا چو شهر و پیشه‌ورانعقل دستور و دل در او سلطان
هوش مصنوعی: اعضای بدن مانند یک شهر هستند و عقل نقش پیشهوران را دارد، در حالی که دل مانند سلطانی در این شهر حکمرانی میکند.
خشم شحنه است و آرزو عاملاین یکی ظالم آن دگر جاهل
هوش مصنوعی: خشم و عصبانیت شغل و وظیفهی نگهبانی است و آرزو باعث می‌شود که یکی ظلم کند و دیگری نادانی به خرج دهد.
عامل ار هیچ شرط بگذاردخرد او را به شحنه بسپارد
هوش مصنوعی: اگر فردی از شرایطی بگذرد و به علم و درایت کافی دست یابد، باید او را به کسی اعتماد کرد که برداشتهای درستی از او داشته باشد و از او محافظت کند.
شحنه‌گر هیچ گون سگالد بداین موّکل برو بود ز خرد
هوش مصنوعی: اگر هیچگونه دلیلی برای آن نیابی، پس نباید به او اعتماد کنی و باید به خرد و عقل خود رجوع کنی.
نفس سلطان اگر بود عادلبا تن و عقل و جان شود بی‌دل
هوش مصنوعی: اگر نفس پادشاهی عادل باشد و با تن و عقل و جان هماهنگ باشد، آنگاه انسان از درون خالی و بی‌دل خواهد شد.
ترجمان دل است نطق و زبانمر زبان تنست سود و زیان
هوش مصنوعی: نطق و زبان بیانگر احساسات و افکار درونی انسان هستند و این بیان تنها از طریق وجود بدن و جسم انسان ممکن می‌شود، همچنین به همین طریق میتوان به نفع و ضرر افراد نیز پی برد.
ترجمان چون ز روی دور زمانپشت یابد ز قوّت سلطان
هوش مصنوعی: وقتی زمان به عقب برگردد و قدرت پادشاه دچار تغییراتی شود، کسی که سخنان او را میفهمد و تفسیر میکند، با چالشهای تازهای روبرو خواهد شد.
گر بیابند ازینکه گفتم بهرخوش بود پادشا و خرّم شهر
هوش مصنوعی: اگر از گفتههای من بهرهای ببرند، برای پادشاه و شهر خوشایند خواهد بود.
ور همه طالبان کام شوندمالک ملک ناتمام شوند
هوش مصنوعی: اگر همه کسانی که به دنبال به دست آوردن خواستههای خود هستند، به آنچه میخواهند برسند، در آن صورت، صاحب و مالک سرزمین ناقص خواهند بود.
گرنه در امر عقل و دل باشندهمه هم خوار و هم خجل باشند
هوش مصنوعی: اگر در موضوع عقل و احساس به درستی عمل نشود، همه افراد به نوعی گرفتار ضعف و شرمندگی خواهند بود.
عقل و دل را اگر مطیع شونددر حضیض فنا رفیع شوند
هوش مصنوعی: اگر عقل و دل تحت فرمان خداوند باشند، به مقام بسیار والایی دست پیدا میکنند، حتی اگر به نظر برسد در پایینترین وضعیت هستند.