بخش ۱۷ - در طلب دنیا و غرور او گوید
هوش مصنوعی: این متن به بررسی مفاهیم دینی و اخلاقی می‌پردازد و بر اهمیت دوری از هوس‌ها و ظاهرگرایی تأکید می‌کند. شاعر به تمایز میان ظواهر فریبنده و واقعیت‌های درونی اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که زندگی پر از فریب و نیرنگ است. او تأکید می‌کند که انسان باید بر اساس اصول اخلاقی و دینی زندگی کند و از دنیا پر از حسد و کینه دوری کند. همچنین، بر لزوم جستجوی نجات و فلاح در زندگی تأکید می‌شود و به اجتناب از غرور و خودپسندی توصیه می‌کند. در این مسیر، او به ارزش‌های واقعی مثل ایمان و صداقت و پاکی روح اشاره دارد و بیان می‌کند که در نهایت، انسان‌های بخیل و خودخواه در زندگی و پس از مرگ به ذلت خواهند رسید.
زینة اللّٰه نه اسب و زین باشدزینة‌اللّٰه جمالِ دین باشد
هوش مصنوعی: زیبایی خداوند نه در اسب و زین آن بلکه در زیبایی دین اوست.
مرده ای زان شدی اسیرِ هوسدیده از مردگان کشد کرگس
هوش مصنوعی: کسی که به دنبالهی هوس‌ها و خواستههای بیپایه برود، مانند مردهای است که مورد شکار پرندهای بیرحم قرار میگیرد.
در جهان منگر از پی رازشچکنی رنگ و بوی غمّازش
هوش مصنوعی: در جهان به دنبال رازها نباش، چرا که رنگ و بوی آن نشاندهندهی مشکلات و ناراحتیهاست.
که تو اندر جهان بدسازانهمچو رازی به دست غمازان
هوش مصنوعی: تو در این جهان مانند رازی هستی که در دست بدخواهان و غمزنان پنهان شده است.
نیست مهر زمانه بی‌کینهسیر دارد میان لوزینه
هوش مصنوعی: عشق و محبت زمانه بدون کینه و دشمنی نیست و همواره در جریان است.
کی سزای جهان جان باشدهرکرا روی دل به کان باشد
هوش مصنوعی: آیا کسی که در دلش عشق و محبت وجود دارد، سزاوار زندگی و خوشبختی در این جهان نیست؟
سرنگون خیزد از سرای معادهرکه روی از خرد نهد به جماد
هوش مصنوعی: هر کسی که نسبت به عقل و خرد بیتوجهی کند و به حالت بیتحرکی و فرومایگی روی آورد، در روز حساب و معاد به ذلت و سقوط دچار می‌شود.
هرکه اکنون درین کلوخین گویاز نَبیّ و نُبی بتابد روی
هوش مصنوعی: هر کسی که در این دنیای خاکی به دنبال حقیقت و هدایت باشد، باید به دنبال پیامبران و رهنماهای الهی برود.
چون قیامت برآید از کویشروی باشد قفا قفا رویش
هوش مصنوعی: زمانی که قیامت برپا شود، چهرههای انسانها به سوی او خواهد بود و تنها او جلوهگر خواهد بود.
ای سنایی برای دین و صلاحوز پی جُستن نجات و فلاح
هوش مصنوعی: ای سنایی، تو برای دین و نیروی خیر و نیکویی تلاش میکنی و به دنبال یافتن نجات و سعادت هستی.
همچو دریا چو نیست اینجا حُرکام پر زهر باش و دل پر دُر
هوش مصنوعی: در اینجا به این معناست که اگر مانند دریا نیستی و از محبت و صفا بیبهرهای، پس باید به تظاهر به خوب بودن بپردازی و درونت را پر از زیباییهای معنوی کنی. در این صورت، آنچه که در ظاهر به نظر میرسد، میتواند گویای عواطف واقعیات باشد.
زانکه در جان به واسطهٔ اسبابزفتی از خاک رُست و ترّی از آب
هوش مصنوعی: به خاطر اینکه روح انسان به واسطهٔ وسایل مادی از خاک برخاسته و از آب نوعی رطوبت دریافت کرده است.
آدمی چون غلام راتبه شدژاژِ طیان به خط کاتبه شد
هوش مصنوعی: انسان هنگامی که به مقام و درجهای میرسد، به مانند خدمتکار می‌شود که فقط به نوشتن و گفتن سخنان بیمحتوا و تکراری مشغول است.
گرچه جان همچو آب پاک آمدزر نگهدارتر ز خاک آمد
هوش مصنوعی: هرچند که جان انسان همچون آب زلال و پاک است، اما ارزش آن از خاک و زمین بیشتر و باارزشتر است.
ورنه ارکان ز خاک پاکستیزر نگهدارتر ز خاکستی
هوش مصنوعی: اگرچه تو از خاک پاک هستی، اما از خاک سکهای گرانبها محفوظتری.
معطیان زفت و دل زحیر زدهدایه بیمار و طفل شیر زده
هوش مصنوعی: دلهای بیمار به حالتی مضطرب و ناراحت هستند و معطوبها، یعنی کسانی که دستشان پر از غم و اندوه است، در حال گریه و زاری به سر میبرند. این حالت شبیه به حالتی است که مادر دایهای در حال مراقبت از نوزادش در حالی که او به آرامی شیر میخورد، به سر میبرد.
هرکه در زندگی بخیل بُوَدچون بمیرد چو سگ ذلیل بُوَد
هوش مصنوعی: هر کسی که در طول زندگی سختگیر و بخیل باشد، زمانی که بمیرد، به حالت ذلت و انزوا خواهد افتاد.
بیش از این بهر خواجه و مزدورنتوان رفت در جوال غرور
هوش مصنوعی: نمیتوان بیشتر از این برای خواجه و خدمتکار در دام خودشیفتگی پیش رفت.
تو مشو غرّه کو سیه چرده‌ستکان سیاهه سپید بر کرده‌ست
هوش مصنوعی: به خود مغرور نشو که پوست تیرهای داری، چون ممکن است درونت روشن و پاک باشد.