بخش ۲۵ - اندر ترک دنیا و ریاضت نفس گوید
هوش مصنوعی: شاعر به بلندان و عقلای ملت هشدار می‌دهد که از خودستایی و برتری‌جویی بپرهیزند و خویشتن را از نظر روحانی بالا نبرند. او به انسان‌ها می‌گوید که همه در مسیر الهی قرار دارند و هیچ چیزی جز انسان نمی‌تواند درستی و حقیقت را نمایان کند.
شاعر در ادامه تأکید می‌کند که کفر و دین می‌تواند ناشی از عدم درک صحیح باشد و از انسان‌ها می‌خواهد که از روشنایی عقل و دین خود استفاده کنند. او به افرادی که به ظواهر و دارایی‌های دنیوی وابسته‌اند، هشدار می‌دهد که ارزش واقعی در درک معنوی و صمیمیت با خداوند است، نه در مال و مقام.
شاعر به زاهدان نیز می‌گوید که زهد واقعی به پیوند با حقایق الهی منجر می‌شود و نه به دوری گزینی بی‌فایده. او ضمن ابراز اینکه انسان نباید به سراب‌ها و چیزهای بی‌فایده بپردازد، به ضرورت تلاش در جهت درک عمیق‌تر از زندگی و حقیقت اشاره می‌کند.
در نهایت، شاعر بر اهمیت تعادل بین جبر و اختیار تأکید می‌کند و می‌گوید که حرکات و رفتار انسان‌ها باید با آگاهی و شناخت همراه باشد.
ای بلندان به عقل و جان شریفمکنید آن بلندی را تصحیف
هوش مصنوعی: ای کسانی که دارای عقل و روح بلند هستید، لازم نیست آن بلندی را به اشتباه تفسیر کنید.
در کفایت بلند رای شدیدآن بلندی چرا پلید کنید
هوش مصنوعی: در قدرت و توانایی تفکر و اندیشه شما، چرا بر اثر نقص یا پلیدی دست به کارهایی میزنید که به آن مقام و موقعیت آسیب میزند؟
خویشتن را ندیده‌اید همهآدم نورسیده‌اید همه
هوش مصنوعی: شما هرگز به درون خود نگاه نکردهاید و تنها به ظواهر و ویژگیهای بیرونی توجه کردهاید.
همه را در ولایت یزدانراستی قالبست و معنی جان
هوش مصنوعی: همه چیز در دنیای خداوند به حقیقت و درستی است و بافت و مفهوم زندگی از این راستگویی نشأت میگیرد.
زین زمین جز کسان آدم رانردبان نیست بام عالم را
هوش مصنوعی: روی این زمین هیچ چیز جز آدمیان برای رسیدن به بلندیها و اوج عالم وجود ندارد.
مایهٔ کفر و پایهٔ دین استنردبان پایهٔ خرد این است
هوش مصنوعی: نردبانی که به رشد و توسعهٔ فکر کمک می‌کند، هم می‌تواند به بیباوری و کفر منجر شود و هم به استحکام دین و ایمان.
این هم از فعل تست کاندر تاباز سرِ آب رفته‌ای به سراب
هوش مصنوعی: این هم از کار توست که در نور تابش، از جلوی چشمانت ناپدید شدهای و به جایی توهمی رفته‌ای.
سرِ آبت سراب شد چکنیعقل و دینت خراب شد چکنی
هوش مصنوعی: اگر به دنبال آب پاک و واقعی باشی، ولی به سراب برخورد کنی، عقل و دینت به خطر میافتد و بیفکری به سراغت میآید.
میوهٔ این و آن مچین پیوستچون درختان میوه‌دارت هست
هوش مصنوعی: میوههای این و آن را با هم مخلوط نکنید، زیرا درختان شما میوههای خود را دارند.
نور خواهی به دست موسی‌واردست در گرد جَیْب خویش برآر
هوش مصنوعی: اگر به دنبال نور و روشنایی هستی، همچون موسی بایستی دستت را به سمت جیب خود ببری و نور را از درون خود بیابی.
راه مدین نرفته پیش شُعَیبچند گردی به گرد پردهٔ غیب
هوش مصنوعی: اگر به راه مدین نروی و به هدایت شُعَیب نرسی، چه فایدهای دارد که برای کشف مسائل پنهان تلاش کنی؟
تا بُده ساعتی شبانِ رمهچون برآری عصا به روی همه
هوش مصنوعی: زمانی که شبان رمه مدتی را به استراحت میگذرانید، وقتی که با عصایش به همه اشاره می‌کند، دوباره همه چیز به حرکت در میآید.
دل بدان نه که باشد از خانهپشک تو به ز مشت بیگانه
هوش مصنوعی: دل را به چیزی وابسته کن که از خانه خودت بهتر است، نه به کسی که غریبه است و به تو هیچ ارتباطی ندارد.
همه نعمت ترا شده حاصلتو ز اسباب و خان و مان غافل
هوش مصنوعی: تمام نعمتهایی که داری به خاطر تو و تلاشهای خودت است، بنابراین از چیزهایی مانند امکانات و خانه و کاشانه غافل نشو.
خوانت از هرچه نعمت است پُرستلیک در دست موش سفره بُرست
هوش مصنوعی: میزی که برایت چیدهاند پر از نعمتها و خوشمزههاست، اما به خاطر رفتار ناپسند و بیملاحظهات، آن نعمتها به دست موشها میافتد و از بین میرود.
نبود چون تو ابله هیچ بخیلکاب لیسی همی تو بر لب نیل
هوش مصنوعی: هیچ شخصی مثل تو که جاهل و بخیل باشد وجود ندارد، حتی اگر بخواهد با لبهایش چیزی بگوید.
زهد اصلی رساندت در وصلزاهد مشتری ندارد اصل
هوش مصنوعی: پرستش واقعی و خالص، تو را به وصالی میرساند که زهد ظاهری و ناقص نمی‌تواند به آن دست یابد. زاهدانی که تنها به ظواهر میپردازند، به حقیقتی که در وصال وجود دارد، دست نخواهند یافت.
هرچه از سعی طبعی و فلکیستنیست ملک تو ملکت ملکیست
هوش مصنوعی: هر آنچه که به خاطر تلاشهای طبیعی و یا تأثیرات کیهانی به دست میآید، ملک شما نیست. سلطنت و قدرت واقعی شما از نوعی دیگر است.
چرخ را فرش او نوردیدستهمچنو کارهاش گردیدست
هوش مصنوعی: چرخ زندگی به کمک او به حرکت درآمده و تمام کارها به خوبی پیش رفته است.
هیزم بیهده مخواه از کسآتش دل بس است با همه خس
هوش مصنوعی: از کسی هیزم بیهوده نخواه، آتش دل تو خود کافی است، حتی با وجود تمام زبالهها.
دارد از بهر پختگی درویشهیزم خشک ز آتشِ دل خویش
هوش مصنوعی: درویش برای اینکه به کمال و پختگی برسد، هیزم خشک را از آتش دل خودش فراهم می‌کند.
آتش جان تو بدست صوابشسته‌اند اختران به هفتاد آب
هوش مصنوعی: جان تو را با آتش سختیها شستهاند و ستارهها به طور مکرر در این امر تأثیرگذار بودهاند.
جنبش جبر خلق عالم راستجنبش اختیار آدم راست
هوش مصنوعی: حرکت و تغییرات دنیای موجود به خواست و اراده خداوند است، اما انتخابها و تصمیمات انسان بر اساس اختیار خود او انجام می‌شود.