بخش ۳۸ - حکایت در ظالم و مظلوم
هوش مصنوعی: این متن اشعار مثنوی در مورد کودکی است که با حریف نا منصفی روبرو می‌شود. کودک به حریف می‌گوید که با وجود قد بلند و مهارتش در بازی، او باید کمتر بازی کند تا آسیب نبیند. همچنین به خطرات و وحشت‌های زندگی اشاره می‌شود که شبانه‌روز دنبال انسان را می‌گیرد و مانند دیوی در کمین است.
شاعر نصیحت می‌کند که انسان باید از وابستگی به زندگی راحت و لذت‌های زودگذر خودداری کند و به جای آن به حقایق زندگی و معنویات بپردازد. در نهایت، به خطری که از سوی ابلیس و دنائت‌های دنیا تهدید می‌کند، اشاره می‌شود و تأکید بر این است که انسان باید با خرد و آگاهی در زندگی خود پیش برود و از فریب‌ها و تله‌های دنیا دوری کند.
کودکی با حریف بی‌انصافگفت کای سر به سر دغا و خلاف
هوش مصنوعی: کودکی به رقیب ناعادل خود گفت: ای کسی که همیشه به فریب و نادرستی روی میآوری.
تو درازی و نیز در یازیپس همان به که گَوز کم بازی
هوش مصنوعی: تو شخصیت و خصائص خاصی داری که بهتر است در چارچوب معقول و کمتحرکی رفتار کنی تا دچار مشکلات نشوی.
اندرین شاهراه بیم و امیددایهٔ جسم تست دیو سپید
هوش مصنوعی: در این مسیر پر از ترس و امید، پرورشدهنده و محافظ جسم تو، همان موجود ترسناک و ساحر است.
شب و روز از پی غذای تنتمانده پستان دیو در دهنت
هوش مصنوعی: در شب و روز، تو در جستوجوی خوراک جسم خود هستی و مثل اینکه در دهانت صدای دیوی به گوش میرسد.
که هوای هلاکت اندیشتسر پستان سیه کند پیشت
هوش مصنوعی: اگر به فکر نابودی و هلاکت باشی، اندیشهات به صورتی تیره و تار می‌شود و نمیتوانی به خوبی تصمیم بگیری.
کو یکی مادری که از سرِ دردکودک از شیر باز داند کرد
هوش مصنوعی: از کسی بپرسید که مادرش به خاطر نگرانی و درد، از شیر دادن به کودک خود دست کشیده است.
کردت ارچه چو گَوز بُن گردنشیرِ پستان غافلی خوردن
هوش مصنوعی: هرچند تو مانند گوزن ظاهری زیبا و با عظمت داری، اما غافل از اینکه شیر دارای پستان است و او را نادیده میگرفتی.
ناگهی بینی از درِ بستاناجل آید سیه کند پستان
هوش مصنوعی: ناگهان میبینی که از در باغ، مرگ میآید و همه چیز را تاریک و غمگین می‌کند.
شیر خوردنت امل دراز کنداجلت خو ز شیر باز کند
هوش مصنوعی: اگر به زندگی راحتی و آسایش ادامه دهی، روزی به پایان عمرت خواهد رسید و مرگ به سراغت میآید.
دل خورد شیر او چو گاو سبوسنزد عامی چو پارسا سالوس
هوش مصنوعی: دل او مانند دل گاوی است که بر روی خوراک خوشمزهای مانند سبوس میخورد؛ در حالی که در میان مردم عادی، خود را پارسا و بافضیلت نشان میدهد.
باز کن خو ز شیر خوردن پُرطمع از شیر ماده گاو ببُر
هوش مصنوعی: باز کن خواب خود را از خواب شیر و اشتیاق به آن بیدار شو و از شیر ماده گاو هم بهرهمند شو.
بر سر پل دل وطر چه بُوَددر سرای خطر بطر چه بُوَد
هوش مصنوعی: در نقطهای که قلب و عقل با هم روبرو میشوند، چه خبری از شادی و بیپروایی وجود دارد و چه نشانهای از خطر و ناامنی به چشم میخورد.
طین که ابلیس داشت از وی ننگتو چو دینش گرفته در بر تنگ
هوش مصنوعی: آب و خاکی که ابلیس از آن به وجود آمده، موجب ننگ تو شده است، زیرا دین تو به طرز تنگی از او گرفته شده است.
زآدمی قبله عقل و دین دارینه نباتی که قبله طین داری
هوش مصنوعی: انسان اولویت و محور عقل و دین است، نه گیاهی که صرفاً از خاک و مواد طبیعی تغذیه می‌کند.
نبوی پیش جهل دست آموزبر همه آرزو شوی پیروز
هوش مصنوعی: اگر به دانش و آگاهی دست یابی، بر تمامی آرزوها و خواستههایت پیروز خواهی شد.
دل ز گل بگسل ار یقین داریدور کن کین ز دل چو دین داری
هوش مصنوعی: دل خود را از گل و زخمها آزاد کن اگر یقین داری که رابطهی کینه و دشمنی را از دل برطرف کن، چون اگر به دین و اخلاق پایبندی، باید از این کینهها دوری کنی.
گر تو در خطّهٔ خطر شب و روزبا خرد همچو طفل باز گَوز
هوش مصنوعی: اگر در منطقهٔ خطر هستی، باید مانند یک کودک با خرد و هوشیاری عمل کنی، نه اینکه بیپروا و بیاحتیاط باشی.
خانهٔ جغد را بکوشیدیبه گچ و سنگ و نقش پوشیدی
هوش مصنوعی: تو در تلاش بودی که خانهٔ جغد را با گچ و سنگ و نقاشی زیبا بسازی و بیاراییش.
سال طوفان و خانه آشفتهتو درو گاه مست و گه خفته
هوش مصنوعی: سال پر از طوفان و حالتی آشفته دارم؛ گاهی در حال مستی هستم و گاهی در خواب.
نه که چون ژاله‌ای فرو باردخانه را بر سرت فرود آرد
هوش مصنوعی: این طور نیست که فقط به خاطر ریزش باران، خانه بر سرت بریزد.
روز و شب گاه و بیگه از بارانغافل از راه آب و ناودان
هوش مصنوعی: روز و شب، در طول زمان، از باران غافل میمانند و راه آب و ناودان را نادیده میگیرند.
چون ترا برد در سفر طوفانبر تو خندند نقش و گچ پس از آن
هوش مصنوعی: وقتی تو را در میان طوفان به سفر بردند، دیگران به تو میخندیدند و به تو بیاعتنا بودند، همانطور که گچ و نقاشی پس از خراب شدن آثارشان به چشم میآیند.
بر دکان فریب و تلبیستدست خوش یافتست ابلیست
هوش مصنوعی: در فروشگاه فریب و نیرنگ، ابلیس با خوشحالی به هدفش رسیده است.
هم ز دست خودت در این بنیادپای در گل بماند و سر بر باد
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که انسان باید مراقب اعمال و تصمیمات خود باشد، زیرا ممکن است ویژگیهای نادرست یا انتخابهای ناپسند او باعث شود که در مشکلات و گرفتاریها گرفتار شود، حتی اگر در ابتدا فکر کند که در مسیر درستی قرار دارد. در واقع، این به نوعی هشدار است که از نتایج کارهای خود غافل نشویم.
هست از او امر و نهی و آرو میاراز تو بیشه است عمر دست افزار
هوش مصنوعی: از او دستورات و نهیها وجود دارد، پس آرزوهایت را به او بسپار، چرا که زندگیات همچون جنگل است و ابزارش در دستان توست.
آنچه سود آید او برد به درستوآنچه باشد زیان ز مایهٔ تست
هوش مصنوعی: هر چیزی که به نفع تو باشد، از آن بهرهبرداری میکنی و هر چیزی که به ضرر تو باشد، از منابع خودت حاصل می‌شود.
ناگرفته به رشوت از دین نوررایگان دیو را شده مزدور
هوش مصنوعی: کسی که از دین و اعتقادات خود بهرهای نمیگیرد و به خاطر پول و رشوه به خدمت دیو و بدیها در میآید، در واقع خود را فروشنده کرده است.