قصیدهٔ شمارهٔ ۷۲
هوش مصنوعی: این شعر به تحلیل و نقد جامعه و انسان‌ها می‌پردازد. شاعر به تفکیک بین عاقل‌ها و مستان (که نماد غفلت و عدم آگاهی‌اند) اشاره دارد و می‌گوید که عاقلان هوشیار از خواب غفلت بیدارند، اما مستان در غفلت فرو رفته‌اند.
شاعر بیان می‌کند که عاقلان در شرایط نامناسب زندگی می‌کنند و به انتقاد از کسانی می‌پردازد که با علم و فضیلت خود به برتری احساس می‌کنند، درحالی‌که عاقل‌ها در واقع باعث گمراهی و آزار دیگران می‌شوند.
او با تأکید بر اینکه انسان‌های نادان و جاهل خود به نوعی دشمن عاقلان هستند، به نقد جامعه‌ای می‌پردازد که در آن حقیقت و دین مغفول مانده و علم و فضیلت در برابر خرافات و ناپاکی‌ها قرار گرفته است.
در نهایت، شاعر با اشاره به این موضوع که انسان‌ها بایستی به هوشیاری و علم روی آورند، از خواننده می‌خواهد که نگرشی عمیق‌تر به دنیا داشته باشد و از سرگردانی و ناپاکی دوری کند.
هوشیاران ز خواب بیدارندگرچه مستان خفته بسیارند
هوش مصنوعی: افراد باهوش و آگاه از خواب بیدارند، هرچند که شمار زیادی از بیخبران و غافلان در خواب غفلت به سر میبرند.
با خران گر به آب‌خور نشوندبا دل پر خرد سزاوارند
هوش مصنوعی: اگر با خرها در مکانی که باید آب بنوشند، در کنار هم نباشند، آدمهای با درک و دانا سزاوارند که از آنها کمی دور شوند.
هستشان آگهی که نه ز گزافزیر این خیمه در گرفتارند
هوش مصنوعی: آنها میدانند که به طور تصادفی و بدون دلیل در زیر این چادر گرفتار نشدهاند.
یار مستان بی‌هش‌اند از بیمگرچه باعقل و فضل وهش یارند
هوش مصنوعی: دوستداران خوشحال و شادند، اما از نگرانیها بیخبرند. حتی اگر عقل و دانش نیز داشته باشند، باز هم از بیدردی و بیخیالی لذت میبرند.
کی پسندند هرگز این مستانکار این عاقلان که هشیارند؟
هوش مصنوعی: هرگز این دیوانهها را نمیپسندند که کار عاقلانی که هوشیارند، چگونه است؟
مردمان، ای برادر، از عامهنه به فعلند بل به دیدارند
هوش مصنوعی: ای مردم، برادران، شما از نظر عمل به عمل نمیآیید، بلکه به خاطر دیدار و تعامل با یکدیگر اهمیت دارید.
دشمن عاقلان بی‌گنه‌اندزانکه خود جاهل و گنه‌کارند
هوش مصنوعی: دشمنان افرادی که درک بالایی دارند، بیدلیلی هستند، زیرا خودشان نادان و گناهکارند.
همه دیدار و هیچ فایده نهراست چون سایهٔ سپیدارند
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر این است که ملاقاتها و دیدارها ممکن است بدون سود و اثر واقعی باشند. مانند سایهای که بر روی زمین میافتد و وجودش محسوس است، اما در حقیقت هیچ تأثیری بر واقعیت ندارد. حضور افراد در کنار هم میتواند بیفایده باشد، همانند سایهای که فقط ظاهری است و عمق یا ماهیتی ندارد.
منبر عالمان گرفته‌ستنداین گروهی که از در دارند
هوش مصنوعی: این گروهی که از در به منبر عالمان راه یافتهاند، دیگر در حقیقت از علم و دانش فاصله گرفتهاند و تنها به ظواهر و سخنان بیمحتوا بسنده می‌کنند.
روز بازار ساخته است ابلیسوین سفیهانش روی بازارند
هوش مصنوعی: ابلیس روزی را برای برپا کردن بازار خود ترتیب داده و نادانها در این بازار در حال نمایش خود هستند.
کی شود هیچ دردمند درستزین طبیبان که زار و بیمارند؟
هوش مصنوعی: کی کسی به دردی درست درمان میشود از این پزشکان که خود در رنج و بیماری به سر میبرند؟
بر دروغ و زنا و می خوردنروز و شب همچو زاغ ناهارند
هوش مصنوعی: این جمله به طور ضمنی به رفتارهای ناپسند و نادرست اشاره دارد. در آن، فردی را توصیف می‌کند که در طول روز و شب به کارهای ناشایست مانند دروغ گفتن، خیانت و نوشیدن الکل مشغول است و مثل زاغ (پرندهای که به رفتارهای ناپسند معروف است) زندگی می‌کند. این تصویر به نوعی انتقاد از سبک زندگی و ارزشهای منفی نشان داده شده است.
ور ودیعت نهند مال یتیمنزد ایشان، غنیمت انگارند
هوش مصنوعی: اگر مال یتیم امانتاً به دست آنان سپرده شود، آن را مانند یک دارایی ارزشمند و سودآور میشمرند.
گر درست است قول معتزلهاین فقهیان بجمله کفارند
هوش مصنوعی: اگر گفتههای معتزله صحیح باشد، پس تمام علمای فقه، کافر هستند.
فخر دانا به دین بود وینهاعیب دین‌اند و علم را عارند
هوش مصنوعی: دانش و فهم از نشانههای ارزشمند دین است، اما برخی از ویژگیهای منفی به دین نسبت داده میشود و علم را هم به عنوان چیزی اضافی میدانند.
در کشاورز دین پیغمبراین فرومایگان خس و خارند
هوش مصنوعی: در کشاورزی که پیرو دین پیامبر است، این افراد حقیر مانند علفهای هرز هستند.
مر مرا در میان خویش همیاز بسی عیب خویش نگذارند
هوش مصنوعی: به خاطر تعدادی از عیبهای خودم، اجازه نمیدهند که در کنار آنها باشم.
گر همی این به عقل و هوش کنندهوشیارند و جلد و عیارند
هوش مصنوعی: اگر این کار را با عقل و هوش انجام دهند، به حقیقت باهوش و زیرک و با ذکاوت هستند.
زانکه خفته به دل خجل باشداز گروهی که مانده بیدارند
هوش مصنوعی: کسی که در دلش ناراحتی و شرمندگی داشته باشد، به خاطر اینکه گروهی دیگر بیدار و هوشیار هستند، نمیتواند راحت بخوابد.
مر مرا همچو خویشتن نشگفتگر نگونسار و غمر پندارند
هوش مصنوعی: اگر کسی مرا مانند خود میبیند یا درک می‌کند، شگفتزده نشوید حتی اگر در نظرشان دچار افت یا زوال باشم.
که نگونسار مرد پنداردکه همه راستان نگونسارند
هوش مصنوعی: کسی که خود را در وضعیت بدی میبیند، فکر می‌کند همه افراد دیگر نیز در شرایط مشابهی قرار دارند.
ای پسر، هیچ دل‌شکسته مباشکاندر این خانه نیز احرارند
هوش مصنوعی: ای پسر، نگرانی نداشته باش و دل شکسته نیاور، زیرا در این خانه نیز آزادیخواهان و دلسوزان وجود دارند.
دل بدیشان ده و چنان انگارکاین همه نقش‌های دیوارند
هوش مصنوعی: دل را به آنها بسپار و طوری رفتار کن که گویی تمامی تصویرهای روی دیوار فقط نقش و نگار هستند.
مرغزاری است این جهان که دروعامه ددگان مردم آزارند
هوش مصنوعی: این جهان مانند یک دشت پر از پرندهها است که در آن، موجودات وحشی و خطرناک، آرامش و آسایش مردم را به هم میزنند.
بد دل و دزد و جمله بی‌حمیتروبه و شیر و گرگ و کفتارند
هوش مصنوعی: افرادی که بد دل، دزد و بیرحم هستند، در واقع مانند حیواناتی چون شیر، گرگ و کفتار عمل می‌کنند.
بی‌بر و میوه‌دار هست درختخاصه پربار و عامه بی‌بارند
هوش مصنوعی: درختانی که ثمر ندارند، حتی درخت پربار هم ممکن است خالی از میوه باشد، در حالی که درختان معمولی و کمبار نیز گاهی بدون میوه هستند.
بر فرودی بسی است در مردمگرچه از راه نام هموارند
هوش مصنوعی: در زندگی انسان‌ها چالشها و دشواریهای زیادی وجود دارد، هرچند که ظاهراً مسیرها ساده و هموار به نظر میرسند.
مردم بی‌تمیز با هشیاربه مثل چون پشیز و دینارند
هوش مصنوعی: مردم نادان و بیفهم به گونهای هستند که افراد با درک و آگاه، به آنها همچون پول کمارزش و باارزش نگاه می‌کنند.
بنگر این خلق را گروه گروهکز چه سانند و بر چه کردارند
هوش مصنوعی: به این مردم نگاه کن که به گروههای مختلفی تقسیم شدهاند، ببین که که هستند و چه رفتارهایی دارند.
همچو ماهی یکی گروه از حرصیکدگر را همی بیوبارند
هوش مصنوعی: مانند ماهیها، گروهی از انسان‌ها در حال وصول به حرص و طمع یکدیگر هستند.
چون سپیدار سر ز بی‌هنریاز ره مردمی فرو نارند
هوش مصنوعی: چون درخت سپیدار به خاطر نداشتن هنر و کیفیت، از مسیر مردمداری و فضاهای انسانی دور میافتد.
موش و مارند لاجرم در خلقبلکه بتر ز موش وز مارند
هوش مصنوعی: موش و مار در خلقت انسان‌ها وجود دارند و در حقیقت، از موش و مار هم بدترند.
یک گروه از کریم طبعی خویشمردمی را به جان خریدارند
هوش مصنوعی: طایفهای از انسان‌های نیکو سرشت، به محبت و بخشندگی خود، آمادهاند تا جان و زندگی دیگران را به دل خود بخرند و در راه نیکی و خدمت به آنها تلاش کنند.
ورچه از مردمان به آزارندمردمان را به خیره نازارند
هوش مصنوعی: اگرچه بعضی از انسان‌ها به دیگران آسیب میزنند، اما این رفتار آنها نمیتواند افراد را به ناراحتی و آزار وادار کند.
لاجرم نسپرند راه خطالاجرم دل به دیو نسپارند
هوش مصنوعی: بنابراین به راحتی به راه نادرست نروید و قلبتان را به دست شیطان نسپارید.
لاجرم همچو مردم از حیواناز همه خلق جمله مختارند
هوش مصنوعی: بنابراین، مانند انسان‌ها، حیوانات نیز از میان همه موجودات دیگر دارای اختیار و آزادی عمل هستند.
هوشمندان به باغ دین اندر،ای برادر، گزیده اشجارند
هوش مصنوعی: افراد زیرک و دانا در عرصه دین مانند درختان برگزیدهای هستند که در باغی زیبا و مملو از صفات خوب و آراستهاند.
اینت پر بوی و بر درختانیکه هنر برگ و علم بر دارند
هوش مصنوعی: این متن به زیبایی اشاره دارد به درختانی که با هنر و دانش خود، شکوفا و پر از عطر هستند. درختانی که به نوعی نماد آگاهی و ظرافتاند و تواناییهای منحصر به فردی دارند.
به دل از مکر و ز حسد دورندحاصل دهر و چرخ دوارند
هوش مصنوعی: دل از فریب و حسد دور است و آنچه در زندگی و زمانه به دست میآید، مثل چرخ دوران در حال گردش است.
گنج علم‌اند و فضل اگرچه ز بیمدر فراز و دهان به مسمارند
هوش مصنوعی: علم و فضایل همچون گنجهایی باارزش هستند، هرچند که به خاطر ترس ممکن است در بالا و روی زبان به میخ کشیده شوند.
اهل سر خدای مرداننداین ستوران نه اهل اسرارند
هوش مصنوعی: مردان بزرگ و خردمند به راز و اسرار آگاهی دارند و این موجودات، تنها ظاهر را میبینند و به عمق مسائل پی نمیبرند.
گر به خروار بشنوند سخنبه گه کارکرد خروارند
هوش مصنوعی: اگر کسی در گوشهای از جهان سخنی را بشنود، در آن زمان که کار به عمل میآید، خبر آن در گوشههای دیگر نیز به گوش میرسد.
در طمع روز و شب میان بستهبر در شاه و میر بندارند
هوش مصنوعی: در انتظار روز و شب، درهای شاه و دیوان به روی مردم بسته است.
تا میان بسته‌اند پیش امیردر تگ و پوی کار و کاچارند
هوش مصنوعی: در درگاه امیر، همه مشغول کار و فعالیت هستند و فضای تنگ و شلوغی حاکم است.
گر میان پیش میر بگشایندحق ایشان به کاج بگزارند
هوش مصنوعی: اگر در میانه راه، دروازهای به روی پیشوایان گشوده شود، حق آنها را به درخت کاج خواهند سپرد.
با جهودان چنین کنند به بلخوین خسان جمله اهل زنارند
هوش مصنوعی: این بیت اشاره دارد به رفتار ناپسند و تبعیضآمیز برخی افراد نسبت به یهودیان در بلخ، و به طور کلی به این موضوع می‌پردازد که همه کسانی که در اینجا هستند، به نوعی به عناصری مشخص و منفی چسبیدهاند.
وانکه زنار بر نمی‌بندندهمچو من روز و شب به تیمارند
هوش مصنوعی: کسانی که مانند من در روز و شب به مراقبت و نگهداری خود مشغول نیستند، هیچگاه به خود زحمت نمیدهند و از تلاش دست نمیکشند.
حرمت امروز مر جهودان راستاهل اسلام و دین حق خوارند
هوش مصنوعی: امروزه احترام یهودیان برای اهل اسلام و پیروان دین حق کمتر شده است.
خاصه‌تر این گروه کز دل پاکشیعت مرتضای کرارند
هوش مصنوعی: این گروه خاصتر هستند زیرا آنان از دلهای پاک و خالص شیعه امام علی (ع) هستند.
من به یمگان به بیم و خوار و به جرم،ایمن‌اند آنکه دزد و می‌خوارند
هوش مصنوعی: من در یمگان به خاطر ترس و کوچک بودن، احساس امنیت میکنم. ولی کسانی که دزد و می‌خوارند، از این امنیت بیبهرهاند.
من نگیرم ز حق بیزاریاگر ایشان ز حق بیزارند
هوش مصنوعی: من از حق فاصله نخواهم گرفت، حتی اگر آنها از حق دور شوند.
یمگیان لشکر فریشته‌اندگرچه دیوان پلید و غدارند
هوش مصنوعی: لشکر فرشتگان در حال یاریرسانی هستند، هرچند که دیوان ناپاک و بیوفا وجود دارند.
دیو با لشکر فریشتگانایستادن به حرب کی یارند؟
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر به مقایسه دیو و فرشتگان می‌پردازد و به این موضوع اشاره می‌کند که وقتی دیو با نیروی خود در برابر فرشتگان قرار میگیرد، آیا کسی قادر به مقابله با این دوستمات میشود؟ این به نوعی به تعارض بین خیر و شر و قدرت آنها اشاره دارد.
زینهارم نهاد امام زماننزد ایشان که اهل زنهارند
هوش مصنوعی: بار خدایا، امام زمان مرا نزد کسانی قرار نده که اهل گوشبهزنگی و دقت نیستند.
اهل غار پیمبرند همههر که با حجت اندر این غارند
هوش مصنوعی: ساکنان غار، پیامبرانند و هر کسی که با دلیل و برهان در این غار حضور دارد، از آنهاست.