بخش ۶۸ - در بیان مذمت و نکوهش فلاسفه
هوش مصنوعی: این شعر به نقد فلسفه و علم‌های ظاهری می‌پردازد. شاعر به فردی اشاره می‌کند که خود را دانا و فهیم می‌داند و مشغول بحث‌های پیچیده فلسفی است، اما در واقع از مسائل بنیادی و احکام الهی بی‌خبر است. او در حالی که می‌تواند درباره حیوانات و گیاهان صحبت کند، از مسائل مهمی مانند نماز و روزه غافل است و به آن‌ها به طور سطحی می‌نگرد.
شاعر به طعنه می‌گوید که علم و فضیلت او در حقیقت جهل است و او با استدلالات نادرست خود، از درک واقعی مسائل دور است. در نهایت، شاعر نشان می‌دهد که درک انسان از دنیای واقعی محدود است و بسیاری از سوالات بنیادی همچنان بی‌پاسخ باقی مانده‌اند. به نوعی، این اثر انتقادی است بر کسانی که در علوم ظاهری غرق شده‌اند در حالی که از حقایق عمیق‌تر غافلند.
آن یکی گردیده محو فلسفهخویش را دانا شمرده از سفه
هوش مصنوعی: یک نفر به شدت غرق در افکار و فلسفه های خود شده و خود را از سفه و نادانی می داند.
فکر او تحدید اطراف و جهاتکار او تشریح حیوان و نبات
هوش مصنوعی: ذهن او محدود به اطراف و جهات نیست و کارش توضیح و تشریح زندگی حیوانات و گیاهان است.
از قدیم آمد جهان یا حادث استآفریدش یا عرض یا عابثست
جهان یا از گذشته آمده یا نو پدید است. آفریدهاش یا قائم به جود دیگری است یا بازیگر.
بی خبر لیکن ز احکام الهمی‌نداند جز نمازی گاه گاه
هوش مصنوعی: این شخص گرچه از دستورات خداوند بی‌خبر است، اما تنها گاهی نماز میخواند.
صد دلیل آری پی تجرید نفسنفس او لیکن به صد زنجیر حبس
هوش مصنوعی: دلایل زیادی برای جدا کردن روح از جسم او وجود دارد، اما او به دلیل هزاران زنجیر، اسیر است.
طفره باطل می‌کند در آن و اینخود ولی از طفره‌است از کار دین
هوش مصنوعی: طفره رفتن و فرار از مسئولیتها در کار دین تاثیر منفی میگذارد و این خودش نشاندهنده ضعف در انجام وظایف دینی است.
سر خلق ک.. همی گوید درستلیک نتواند که ک.. خویش شست
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که بعضی افراد درباره دیگران نظر میدهند و به آن‌ها نصیحت میکنند، اما خودشان نمیتوانند مشکلات و نقصهای خود را ببینند یا حل کنند. به عبارتی دیگر، همواره در نظر دادن درباره دیگران راحتتر از این است که خود را اصلاح کنیم.
لیک می‌فهمد هیولای و صوراز هیولای خود اما بی خبر
هوش مصنوعی: اما موجودات غیرزنده و صورتها از ذات خود آگاهند، ولی در حقیقت از آن بیخبرند.
نغز می‌گوید اشارات شفامبتلا لیکن به درد بی دوا
هوش مصنوعی: شخصی با سخنان زیبا و دلنشینش موضوعات درمانگر را مطرح می‌کند، اما در عین حال به وضعیتی اشاره می‌کند که درمانی برای درد آن وجود ندارد.
از نماز و روزه گر پرسند ازوخنده آرد زیر لب چین بر بَرو
هوش مصنوعی: اگر از او درباره نماز و روزه بپرسند، به یقه لبخندی میزند و پیشانیاش چین میخورد.
کان فلان این را بُرو از عامه پرسنه ز من علامه فهامه پرس
هوش مصنوعی: فلانی، این موضوع را از مردم عادی بپرس نه از من که عالم و دانشمند هستم.
اهل فضل و علم و دانش را بگواز نماز و روزه و غسل و وضو
هوش مصنوعی: به کسانی که به فضیلت و علم و دانش علاقه دارند بگو که بر روی اعمال عبادی مانند نماز، روزه، غسل و وضو تمرکز نکنند.
ای خیو بر روی علم و فضل توتیره صد مدرس بود از جهل تو
هوش مصنوعی: ای کسی که بر علم و دانش خود تکیه داری، اگر نیاز به هدایت ندارد، بسیاری از معلمان را هم از نادانی خود بینیاز میکنی.
وهم و پنداری به هم آمیختیشوری از چون و چرا انگیختی
هوش مصنوعی: شما با افکار و برداشتهای خود، حالت خاصی از دلسوزی و پرسش را ایجاد کردهاید.
نامش استدلال و برهان ساختیمهره چیدی و قماری باختی
هوش مصنوعی: اسمش استدلال و دلیل است، تو مهرهها را چیدهای و در این بازی شکست خوردهای.
صد خطا زین گونه استدلالهادیده‌ای در ماهها و سالها
هوش مصنوعی: در طول ماهها و سالها، با این نوع استدلالها، خطاهای زیادی دیدهای.
برخلاف فهم تو قوم دگرکرده استدلالها بی حد و مر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که برخلاف آنچه تو درک کردهای، گروهی دیگر دلایل و استدلالهای بسیار متنوع و زیادی ارائه دادهاند.
زین همه واقع نباشد جز یکیبلکه در آنهم بسی باشد شکی
هوش مصنوعی: از میان تمامی واقعیتها، فقط یک حقیقت وجود دارد، اما در آن نیز تردید و شکهای زیادی وجود دارد.
پس چنین فهمی چرا باشد کمالنام او کن وهم و تصویر و خیال
هوش مصنوعی: چرا درک و فهمی که به دست آمده، به کمال نخواهد رسید؟ زیرا ماهیت او تنها در صورتی می‌تواند به نام نهاده شود که در قالب وهم، تصویر و خیال دیده شود.
چون ندانی در پس دیوار چیستیا کسی کو خانه را در کوفت کیست
هوش مصنوعی: وقتی نمیدانی در پشت دیوار چه چیزی وجود دارد یا چه کسی به خانهات میزند، از نااگاهی و عدم شناخت برخوردار هستی.
یا تو را امشب چه می‌آید به سریا کجا باشد تو را فردا گذر
هوش مصنوعی: عزیز من، امشب چه حالی خواهی داشت؟ یا فردا کجا خواهی رفت؟
چون شدی آگه به حال لامکانعالم ارواح و عقل قدسیان
هوش مصنوعی: وقتی که به وضعیت بیمکانی عالم ارواح و عقلهای مقدس آگاه شدی
چون به عقل خود شدی تا کوه قافچون زدی از فهم عقل و روح لاف
هوش مصنوعی: وقتی به درک و فهم خود رسیدی، مانند کوه قاف محکم و استوار خواهی شد، اما اگر از این درک فراتر بروی، ممکن است به بیخود و لاف زنی دچار شوی.
از کجا آمد خبر برگو تو رااز فراز عرش تا تحت الثری
هوش مصنوعی: از کجا این خبر به تو رسید که از بالای آسمانها تا زیر زمین، میگویم؟
اسب ذهنت بر حیا چون تاختیاز ازل را تا ابد چون یافتی
هوش مصنوعی: وقتی تو به شجاعت و جسارت فکر میکنی، به نظرت می‌آید که از ابتدا تا انتهای زندگی، به دستاوردهای زیادی دست یافتهای.
کی شمردی عقل را ای بوالفضولاین فضولیها چرا ای ذوالعقول
هوش مصنوعی: ای فرد پرحرف، تاکنون چندان به عقل و خرد توجه نکردهای؟ این همه فضولیهایی که میکنی، چرا انجام میدهی؟ تو که از فرزانگی و خرد برخورداری، چرا اینگونه بیمورد سخن میگویی؟