بخش ۱۶۰ - فرق میان عقل و ادراک
شاعر در این شعر به اهمیت عمل کردنِ دانسته‌ها و قُبحِ علم بدون عمل می‌پردازد. او می‌گوید که انسان می‌تواند به درستی نیک و بد را بشناسد و راه بهشت و دوزخ را بفهمد، اما اگر نفس او سرکش باشد و نتواند بر خود کنترل کند، به هیچ نتیجه‌ای نخواهد رسید. علم و فقه به تنهایی نمی‌تواند او را به انسان بهتری تبدیل کند. مغز و عقل از نظر او ابزارهایی برای راهیابی به نیک و بد هستند، اما اگر انسان نتواند بر نفس خود تسلط یابد، هیچ استفاده‌ای از دانش نخواهد کرد. او در نهایت به ناامیدی از دانستن و عدم کنترل نفس اشاره می‌کند و از عواقب منفی آن صحبت می‌کند.
مولوی گیرم که فهمد نیک و زشتراه دوزخ داند و راه بهشت
هوش مصنوعی: اگر کسی به درستی حقایق خوب و بد را درک کند، او میداند که چگونه به جهنم برود و همچنین راه رسیدن به بهشت را میشناسد.
چون کند بیچاره نفسش سرکش استافکند خود را اگر چه آتش است
هوش مصنوعی: زمانی که نفس بیچاره انسان سرکش میشود، او را به وضعیتی میکشاند که حتی اگر به آتش هم بیفتد، باز هم خود را رها نمیکند.
این روا آن ناروا داند درستلیک پایش در عمل لنگ است و سست
هوش مصنوعی: این فرد میداند که چه چیزی درست است و چه چیزی نادرست، اما در عمل نمی‌تواند به آنها عمل کند و ضعف و ناتوانی دارد.
فقه و حکمت خواند جهلش کم نشدعالم و دانا شد و آدم نشد
هوش مصنوعی: اگرچه فردی به علم فقه و حکمت دست یافته، اما جهل او کاسته نشده است. او به عنوان یک عالم و دانشمند شناخته میشود، اما هنوز انسان واقعی نشده است.
علم چبود فهم راه نیک و بدعقل چبود اختیار نفس خود
هوش مصنوعی: دانش، یعنی درک مسیر درست و نادرست. و عقل، یعنی توانایی انتخاب سرنوشت خود.
چون نداری نفس خود را اختیارز امتیاز نیک و بد او را چه کار
هوش مصنوعی: وقتی که نتوانی نفس خود را کنترل کنی، چه اهمیتی دارد که خوب و بد را از هم تشخیص بدهی؟
کی کند دانستن سرکه انگبیندفع صفرا ای نگار نازنین
هوش مصنوعی: چه کسی میداند که سرکه و عسل چگونه می‌تواند صفرا را درمان کند، ای دلبر زیبا؟
گر شناسی خوب حلوای شکرکی شود کام تو شیرین ای پسر
هوش مصنوعی: اگر خوب حلوای شیرین را بشناسی، کام تو نیز شیرین خواهد شد، پسرم.
گر عیار زر شناسد آن گداباز باشد آن گدای مقتدا
هوش مصنوعی: اگر گدا از ارزش و کیفیت طلا آگاه باشد، در این صورت آن گدا شخصی محترم و با اراده خواهد بود.
چونکه علت هست فکر نفس کننفس را در قید عقلت حبس کن
هوش مصنوعی: زمانی که دلیل وجود دارد، بر روی افکار خود تأمل کن و آنها را تحت کنترل عقل خود قرار بده.
چونکه نفست گشت منقاد خردهم خرد دریافت راه نیک و بد
هوش مصنوعی: زمانی که نفس تو تحت فرمان عقل قرار میگیرد، عقل قادر است راه خوب و بد را تشخیص دهد.
گوی دولت در خم چوگان توستملک عزت عرصه ی جولان توست
هوش مصنوعی: تسلط و موفقیت در دستان توست و سرزمین افتخار و مقام، میدان فعالیت و قدرت توست.
ورنه جز حسرت ز دانستن چو سودحاصلت زاتش چه باشد غیر دود
هوش مصنوعی: اگر از دانستن جز حسرت چیزی به دست نیاوری، پس چه سودی از این سوختن وجود دارد جز اینکه تنها دودی بر جا بگذارد؟
کاشکی هرگز نبود این دانشتچون نگشتی گرم نبود آتشت
هوش مصنوعی: کاش هرگز این دانش را نداشتم، چون وقتی گرم میشوی، آتش تو دیگر خاموش نمیشود.
چاه را می بینی و این نفس دونمی برد در قعر چاهت سرنگون
هوش مصنوعی: چاه را میبیندی، ولی این نفس پست تو را به عمق چاه میکشاند و در نهایت به نابودی میرسد.
آنچه با تو نفس میشومت کندکافرم گر کافر رومت کند
هوش مصنوعی: آنچه که باعث میشود با تو همنفس شوم، اگر مرا به کفر برساند، من کافر میشوم.