شمارهٔ ۵۰ - در حکمت
هوش مصنوعی: این شعر درباره وفا و دوری از نفاق و نیرنگ سخن میگوید. شاعر تأکید میکند که غدر و خیانت به نهایت نابودی میانجامد و بر وفا و صداقت باید تکیه کرد. او توصیه میکند که باید دوستان واقعی را در کنار خود داشت و از دوستان ناپاک دوری کرد. همچنین بر ضرورت شناخت افراد و پرهیز از افراد کاذب تأکید میکند و اینکه وفاداری و صداقت در دوستی از اهمیت بالایی برخوردار است. شاعر در انتها خاطرنشان میکند که در این جهان، بزرگترها و افراد با فضیلت باید مورد احترام قرار گیرند و از ویژگیهای نیکو باید الگوبرداری شود. در مجموع، شعر پیامی از تأکید بر شرافت، صداقت و پرهیز از خیانت به همراه دارد.
ای فتی فتوی غدرت ندهمکافت غدر هلاک امم است
ای جوانمرد من هرگز رای و نظر به روا بودن بدعهدی و خيانت به تو نمیدهم و آن را برات جائز نمیشمرم، چرا که بدعهدی و خيانت سبب نابودی و هلاکت آدمیان است.
غدر نقّابی بنیاد وفاستاینت بنیاد که جان را حرم است
متاسفانه از آنجا که برای کلمه «نقّاب» (در معنی نقب زنده یا سوراخ کننده و در اینجا از بین برنده) در متن شعر تشدید گذارده نشده، هوش مصنوع هم «نِقاب» تصور کرده و بر اساس آن توضیح داده، در صورت که معنی آن چنین میشود که : بدعهدی و خیانت ، بنیاد وفاداری را متزلزل میکند در حالیکه وفاداری بنیاد حفظ حریم وجود آدمی است.
صبح حشر است مزن نقب چنینکافت نقب زن از صبح‌دم است
هوش مصنوعی: صبح روز قیامت است، پس اینگونه بیهوده تلاش نکن. در واقع، تلاش و کوشش باید از همان ابتدای صبح آغاز شود، نه در آخرین لحظات.
غدر چون لذت دزدی است نخستکاخرش دست بریدن الم است
هوش مصنوعی: خیانت ابتدا ممکن است لذتبخش و شیرین به نظر برسد، اما در پایان، عواقب آن همانند قطع دست موتور درد و رنجی بزرگ است.
ورم غدر کند رویت سرخسرخی عضو دلیل ورم است
هوش مصنوعی: اگر چهرهات سرخ شود، نشانهای از عشق و شوق توست و این سرخی به دلیل عشق درون تو نمایان است.
تا تو بیمار نفاقی به درستهرچه صحبت شمری هم سقم است
هوش مصنوعی: تا زمانی که دچار تناقض و نفاق باشی، هرچه بگویی و هر صحبت درست و قابل اعتباری هم داشته باشی، غیرقابل قبول و بیمعنا خواهد بود.
خانه در کوی وفا گیر و بدانکه تو را حبل متین معتصم است
هوش مصنوعی: به جایی برو که وفا و صداقت در آنجا باشد و بدان که تو از پشتیبانی و قوتی محکم برخوردار هستی.
من وصیت به وفا می‌کنمتگرچه امروز وفا در عدم است
هوش مصنوعی: من به تو قول وفا میدهم، حتی اگر امروز وفا در دسترس نباشد.
دوستی کم کن و چون خواهی کردآن چنان کن که شعار کرم است
هوش مصنوعی: دوستی را کمتر کن و هرگاه خواستی آن را به گونهای انجام بده که نشاندهندهی بزرگواری و نیکخواهیات باشد.
هرکه را دوست براند تو مخوانگرنه در چشم وفای تو نم است
هوش مصنوعی: هر که را که دوست داری، به سوی او نرو یا او را دعوت نکن، چون شاید در دل تو نشانهای از وفا وجود نداشته باشد.
وانکه را دوست به انصاف بزدمنوازش که سزای ستم است
هوش مصنوعی: هر کسی که فردی را به خاطر دوستی به طور ناعادلانه مجازات کند، باید از او دور شود، زیرا این کار عادلانه نیست و به ظلم منجر میشود.
وانکه را دوست بیفکند از پایسرفرازش مکن ار شاه جم است
هوش مصنوعی: اگر کسی را که بر تو دوستی دارد، از جایگاه بلندش به زمین بیندازی، این کار را نکن، حتی اگر آن شخص شاه جم باشد.
وانکه را دوست به تهمت رد کردمپذیر ار همه ز اهل حرم است
هوش مصنوعی: اگر کسی به دوستی تهمت زد و او را رد کرد، نباید او را بپذیری، حتی اگر همه از اهل نیکی و صداقت باشند.
شاخ کو برکند آن را به ستیزمنشان ار همه شاخ ارم است
هوش مصنوعی: هرچند که ممکن است شاخ و برگهای زیبا و فریبندهای وجود داشته باشد، اما اگر کسی بخواهد به جایگاه و مقام من تعرض کند، باید آماده پاسخگویی باشد.
و آن گلی کو بنشاند به حسدبرمکن گر همه خار قدم است
هوش مصنوعی: اگر گلی به خاطر حسادت دیگری کشت شود، نباید از آن دوری جست، حتی اگر در اطرافش خارهایی باشد.
هر خسی کو به کسی مردم شدقدر نشناسد کافر نعم است
هوش مصنوعی: هر انسانی که به واسطه دیگری به مقام یا شناختی دست پیدا کند، اگر قدر این حمایت را نداشته باشد و شکرگزار نباشد، مانند کافر است که نعمتها را نمیبیند.
گل که عیسیش طرازد مرغ استنی که ادریس نشاند قلم است
هوش مصنوعی: گل، مانند عیسی که با طراوت و زیبایی خود همه را مجذوب میکند، است؛ نه مانند ادریس که فقط نوشتههایش را به نمایش میگذارد.
لطف در حق رهی چندان کنکه خداوندش از آن دل خرم است
هوش مصنوعی: نیکی و محبت را چنان در حق دیگران انجام بده که خداوند هم از این کار خوشحال و راضی باشد.
نه حواری صفت است آنکه از اواسقفان خوش‌دل و عیسی دژم است
هوش مصنوعی: کسی که از او شخصیتهای محترم و عالمانی خوشحال هستند، در حقیقت با ویژگیهای نیکو قابل تعریف نیست و همچنان که عیسی (علیهالسلام) نیز در چهرهای غمگین و دژم به نظر میرسد.
کهتری را که تو تمکینش دهیعامه گوید که ز مهتر چه کم است
هوش مصنوعی: اگر به کسی که مقام و جایگاه بالایی ندارد قدرت و اختیاری بدهی، مردم میگویند او از بزرگان و افراد محترم چه کم دارد.
سگ سگ است ارچه بیاغالندشکاستخوان خوارهٔ شیر اجم است
هوش مصنوعی: سگ همیشه همان سگ است، حتی اگر برایش گوشت لذیذی ببرید؛ چرا که ناچار در ذات خود مانده و تغییر نمیکند.
باد در سبلت نااهل مدمگرچه نااهل خریدار دم است
هوش مصنوعی: باد در خرطوم بیلیاقت ندم، هرچند که بیلیاقت هم خواهان دم است.
تو غرورش دهی او چیره شودظن برد کو نه رهی، ابن‌عم است
هوش مصنوعی: اگر او به خاطر خُودبینیاش مغرور شود، ممکن است بر تو غلبه کند. گمان نکن که راهی برای عبور از این وضعیت وجود دارد، چرا که این مشکل به رفتار او مربوط میشود.
بیش بر جای خدم ننشیندایمه مخدوم چه جای خدم است
هوش مصنوعی: اگر سرور و آقایی در میان باشد، دیگر نیازی به خدمتگزاری نخواهد بود.
کهتر از فر مهان نامور استبیدق از خدمت شه محتشم است
هوش مصنوعی: بهتر است بدانیم که کسی که در مقام و مرتبه پایینتری قرار دارد، ممکن است نامی بزرگ و معروف داشته باشد، در حالی که کسی که در خدمت یک پادشاه بزرگ است، ممکن است کمتر شناخته شده باشد.
هر فروتر به بزرگی است عزیزهر پیمبر به خدا محترم است
هوش مصنوعی: هر کسی که در موقعیت بالاتری قرار دارد، باید احترام بیشتری داشته باشد. همچنین هر پیامبری در نظر خداوند مورد احترام و ارزشمند است.
مهتر ار چه بزند بنوازدکه یکی لا و هزارش نعم است
هوش مصنوعی: اگر بزرگتر یا رئیس ضربهای به کسی بزند، باید در عوض او را نوازش کند، زیرا هر یک از این ضربهها میتواند به هزار نعمت تبدیل شود.
گه کند تندی و گه بخشش از آنکبحر تند است و گهربخش هم است
هوش مصنوعی: گاه خشمگین و تند مزاج میشود و گاه با مهربانی و بخشش برخورد میکند، زیرا مانند دریا است که هم موجهای تند دارد و هم میتواند جواهرات باارزشی را به ارمغان بیاورد.
مهتر آن به که درشت است نه نرمکه درشتی صفت فحل رم است
هوش مصنوعی: بهتر است که سرپرست و رهبر کسی باشد که محکم و جدی است، نه کسی که نرم و ملایم باشد؛ چون افرادی که دارای صفت جدی و قاطع هستند، در شرایط سخت میتوانند به خوبی عمل کنند.
خارپشت است کم آزار و درشتمار نرم است و سراپای سم است
هوش مصنوعی: خارپشت جانوری است که زخم کمتری میزند و بدنش محکم و درشت است، اما مار موجودی نرم و انعطافپذیر است که تمام بدنش از سم و زهر پر شده است.
از درشتی است سفن قائم تیغکه بر او تکیه‌گه روستم است
سَفَن پوست نهنگ یا سوسمار بوده که بسیار محکم هم بوده و از آن برای ساختن غلاف شمشیر استفاده میکردند و برای اینکه توجیه کند که درشتخویی در جای خود لازم است مثال میزند که سَفَن خشن و بسیار سفت باید باشد که برای غلاف شمشیر سازند چرا که آن غلاف را سخت میحکم نگاه میدارد، چرا که آن شمشیر تکیهگاه رستم است، از این رو که آدمیان پیشتر به شمشیر خود تکیه میکردند و یا آنرا گرفته و از زمین برمیخواستند و نظیر اینها در مجموع سخن اینکه آدمی لازم است که گاهی درشتخو باشد تا زیر دستان از مهربانی زیاد سواستفاده میکنند.
آب نرم است ولی خائن طبعساده رنگ است ولی پیچ و خم است
هوش مصنوعی: آب به ظاهر آرام و نرم است ولی در باطن میتواند فریبنده و خطرناک باشد. رنگ نیز ساده به نظر میرسد اما در واقع دارای زوایا و پیچیدگیهای خاصی است.
سنگ در عین درشتی است امینلاجرم گاه محک گه حکم است
هوش مصنوعی: سنگ با وجود اینکه خیلی بزرگ و سخت است، در حقیقت میتواند قابل اعتماد باشد؛ بنابراین گاهی اوقات به عنوان معیار و معیارسنجی استفاده میشود.
آب را سنگ است اندر بر از آنکسنگ را بچهٔ خور در شکم است
هوش مصنوعی: آب، در درون خود سنگی دارد، زیرا در دل سنگ، نوزادی وجود دارد که در حال رشد است.
جملةالامر سری را ز سفیهفرق کن کاین ملک است آن حشم است
هوش مصنوعی: همه چیز را به درستی از کشتی جدا کن، زیرا اینجا یک ملک است و آنجا فقط خدمتکاران هستند.
غصه مفزای سران را به ستیزخاصه کانفاس سران مغتنم است
هوش مصنوعی: غصه و دردسر بزرگانی که در معرض چالش هستند، مهم نیست، زیرا نفس کشیدن و زندگی کردن برای آنها ارزشمند است.
بی‌سران را سر و گردن مفرازبرمزن دوش که ما را چه غم است
هوش مصنوعی: به کسانی که بینمک و بیارزش هستند، بها نده و نگران آنها نباش؛ زیرا ما به مشکلات و ناراحتیهای خود اهمیت میدهیم.
پس مگو کایمه همه آدمی‌اندآدمی هست که شیطان شیم است
هوش مصنوعی: پس نگو که همه انسانها مثل هم هستند؛ چون بعضی از آنها ممکن است به شیطنت و پلیدی گرایش داشته باشند.
در بزرگی جسدشان منگرکه دل خرد بزرگ از همم است
هوش مصنوعی: به ظاهر جسم و قد و قامت بزرگ انسانها توجه نکن، چون دل و فکر بزرگ و با ارزش در درون من قرار دارد.
از خلال ملکان فرق بکنتا عصا کان ز شبان غنم است
هوش مصنوعی: از میان مردان قدرتمند تفاوت قائل شو تا بتوانی به جایگاه و قدرت واقعی پی ببری. در واقع، مانند عصایی که ویژه شبان است، باید ویژگیهای خاص افراد را بشناسی.
نبرد دیده بسی ناز چراغزان که با خواب در او بهم است
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به چشمانی اشاره میکند که به دیدن زیباییها و ناز و لطافت چراغ معشوق عادت کردهاند. خواب و بیداری در اینجا به هم آمیختهاند، به طوری که چشمهایش به شدت تحت تأثیر آن زیبایی قرار گرفته و نمیتوانند از آن جدا شوند.
دیده قبله ز چراغی چکندتاش محراب ز بدر الظلم است
هوش مصنوعی: چشم، مانند قبلهای در شب، به روشنایی چراغی مینگرد تا اینکه محراب از نور ماه در تاریکی دیده شود.
کاوه را چون فر افریدون یافتچه غم کوره و سندان و دم است
هوش مصنوعی: کاوه وقتی فرزند افریدون را پیدا کرد، دیگر برایش جای نگرانی از کوره و سندان و دم وجود ندارد.
عیسی از معجزه برسازد رنگاو چه محتاج به نیل و بقم است
هوش مصنوعی: عیسی با معجزهاش میتواند رنگ پوست خود را تغییر دهد و نیازی به رنگهای دیگری مانند نیل و بقم ندارد.
مه و مشک‌اند مهان کهتر کیستکه نه از مه ضو و نز مشک شم است
هوش مصنوعی: در اینجا میگویند که افرادی مانند ماه و مشک هستند و در میان مهمانان، هیچکس که از نور ماه و بوی مشک بهرهمند نیست، نمیتواند به مقام آنها برسد.
این غران خصم سرانند به طبعآری آری عدوی مشک تم است
هوش مصنوعی: این دشمنان سرسخت و خطرناک هستند و در واقع، دشمنی آنها به اندازهای است که به مشک و عطر مربوط میشود، به نوعی نشانهای از تنفر و آزار است.
زیردستان گله بر عکس کنندگله‌شان از پی نفی تهم است
هوش مصنوعی: زیر دستان معمولاً به این نکته اشاره میکنند که اگر مشکلی در گروه یا جمعی وجود داشته باشد، آنها به جای حل مشکل، فقط شکایت میکنند و به دنبال پیدا کردن مقصر میگردند. در واقع، این افراد به جای برطرف کردن مشکلات، بیشتر به نفی و انتقاد میپردازند.
بینی آن زخم گران بر سر کوسلرزه و دل سبکی بر علم است
هوش مصنوعی: زخم عمیق و سنگینی را بر سر کوس میبینی، در حالی که دل سبکی بر علم دارد و نگاهش به آن زخم است.
شکل شاگرد غلامانه مکنگرچه این قاعدهٔ مرتسم است
هوش مصنوعی: به ظاهری که شبیه به شاگردان دارد، اهمیت نده. حتی اگر این یک قاعدهی معمولی باشد.
زانکه شاگرد غلامی نکندعقل کاستاد سرای قدم است
هوش مصنوعی: اگر شاگردی، در یادگیری خود کوشا نباشد، عقل و فهم او رشد نخواهد کرد و در حقیقت، او نمیتواند به پیشرفت و موفقیت دست یابد.
به ادب زی که به شمشیر ادبعرب اقلیم ستان عجم است
هوش مصنوعی: با ادب زندگی کن، زیرا ادب در زمین عربها همچون شمشیری است که سرزمین عجم را تسخیر کرده است.
حرز جان ساز ادب کاین کلمهبر سر افسر کسری رقم است
هوش مصنوعی: برای حفاظت از جان، باید ادب را در سر داشته باشیم، چرا که این کلمه بر تاج کسری (شاهان) نوشته شده است.
نه کبوتر که امان یافت ز تیغبه ادب خاصهٔ بیت الحرم است
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که فردی از مرگ یا خطر بزرگ رهایی یافته و به نوعی ایمنی دست یافته است. او به یک مکان مقدس و آرامشبخش پناه برده که به سبب صفات ویژهاش، احساس امنیت و آرامش میکند.
ادب صحبت خلق از سر صدقنسخت طاعت رب النسم است
هوش مصنوعی: آداب و ویژگیهای خوب صحبت کردن با مردم، ناشی از صداقت و پذیرش فرمان خداوند است.
هم نمودار سجود صمد استشمنان را که هوای صنم است
هوش مصنوعی: نمودار سجود، نشانهای از آن است که افرادی در تلاشند تا به ذات برتر و نامتناهی نزدیک شوند، ولی در دل همچنان به محبوبی دنیوی و زمینی وابستهاند.
به تنعم جهلا را مستایکه ستودن به علوم و حکم است
هوش مصنوعی: به دنبال لذتهای زودگذر و بیمحتوا نرو، زیرا تنها با علم و دانش و آگاهی است که میتوان ارزشها را ستود و به حقیقت نزدیک شد.
یاد کردی به هنر جاه بس استکه ز اسباب همه مدح و ذم است
هوش مصنوعی: یاد تو کافیست که از هر نوع تعریف و سرزنش فراتر میرود و بر هر چیزی در هنر برتری دارد.
شمس را خوان بره نیست شرفشرف شمس به واو قسم است
هوش مصنوعی: خورشید هیچگاه برهای نیست، زیرا ارزش و شرافت خورشید به دلیل وجود واو (و) است.
بشنو این نکته که خاقانی گفتکو به میزان سخن یک درم است
هوش مصنوعی: به این نکته توجه کن که خاقانی بیان کرده است: ارزش کلام او به اندازه یک درم است، یعنی هر حرفی که میزند به دقت و اندازهگیری خاصی وابسته است.
از بدان نیک حذر دار که بدکژدم اعمی و مار اصم است
هوش مصنوعی: از افراد بد و خطرناک دوری کن، زیرا آنها مانند کژدم نابینا و مار ناشنوا هستند و میتوانند بدون هشدار به تو آسیب برسانند.