بخش ۱۰۰ - ذوالعقل و العین
هوش مصنوعی: این شعر به تبیین مفهوم وحدت وجود و یگانگی حق و خلق می‌پردازد. شاعر به وجود یک صلح و هماهنگی بین حق و مخلوق اشاره می‌کند و می‌گوید که کسی که حقیقت را درک کند، می‌تواند حق را در مخلوقات و مخلوقات را در حق ببیند. او بیان می‌کند که در این دیدار، هیچ کدام از دو وجه (حق و خلق) بر دیگری محجوب نیستند و هر دو در یک زمان قابل مشاهده‌اند. در واقع، این دید باید بدون غفلت از هر یک از آن‌ها باشد. در نظر شاعر، کثرت موجودات مانع از شهود و درک یگانگی نیست و در کثرت، ذات یگانه خدای متعال وجود دارد. در نهایت، تأکید می‌شود که در تمامی این کثرت‌ها، نباید جز وجود واحد را دید.
دگر صولی که داند سر کونیننماید شرح از ذوالعقل و العین
هوش مصنوعی: کس دیگری که از اسرار عالم آگاه است، می‌تواند درباره عقل و بینایی سخن بگوید و توضیحاتی بدهد.
کسی باشد که بد و ماسبق دیدحق اندر خلق و خلق اندر بحق دید
هوش مصنوعی: کسی وجود دارد که نادرستیها و زشتیها را در خلقت مشاهده می‌کند و در عین حال، حقیقت را در انسانها نیز میبیند.
نشد محجوب در هر یک ز دیگرنه بیند بلکه جز واحد سراسر
هوش مصنوعی: هر یک از آن دو دیگر را نمیبینند و تنها تجلی واحد را در تمام وجود درک میکنند.
حق از وجهی و خلق از وجه دیگرنه محجوب از شهود وجه اکبر
هوش مصنوعی: حقیقت از یک جنبه نمایان است و موجودات از جنبهای دیگر، اما هیچکدام از دیدن حقیقت عظیمتر دور نیستند.
بود آن وجه اکبر عین واحدکه واحد جمله را بیند مشاهد
هوش مصنوعی: در آن حالت بالاتر، وجود یک حقیقت بزرگتر همانند یک واحد است که می‌تواند تمام موجودات را مشاهده کند.
مزاحم نیست کثرت بر شهودشکه در کثرت عیان باشد وجودش
هوش مصنوعی: وجود او در میان کثرت‌ها و فراوانیها دیده می‌شود و این فراوانی باعث مزاحمت و اختلال در درک او نخواهد بود.
بکثرت جلوه گر ذات الاحد دیداحد کی دیده صاحب رمد دید
هوش مصنوعی: با توجه به فراوانی جلوههای خداوندی، آیا میتوان بهدرستی غیر از یکتایی خدا را دید؟ آیا آنکه دارای عیب و نقص است، می‌تواند خدا را مشاهده کند؟
تو با هم بینی ار مرآت و صورتبدون غفلت از مرآت و طلعت
هوش مصنوعی: اگر تو به آینه و صورت خودت دقت کنی، باید بدون اینکه از آینه غافل شوی، به زیبایی خودت نیز توجه کنی.
شهود هر دو در توحید سالمز یکدیگر تو را نبود مزاحم
هوش مصنوعی: در شناخت خداوند، هر دو جنبه عرفانی و عقلانی با یکدیگر هماهنگ و سالم هستند و هیچ کدام مانع دیگری نمیشوند.
تبا شد حاجبی پیش تو ما بینتو را خواند صفی ذوالعقل و العین
هوش مصنوعی: حاجبی که پیش توست برطرف شد و سپس تو را به صف شخصی با عقل و چشم سالم خواند.
در این کثرت نه بینی جز احد راکنی راجع بیک واحد دو صد را
هوش مصنوعی: در این جهان پر از تنوع و کثرت، تنها وجود یک واحد و یکتاست که باید به آن توجه کرد و همه چیز به آن وابسته است. بنابراین، در میان این همه چیز، ما تنها میتوانیم به یگانگی و یک بودن خداوند نظر کنیم و همه تفاوتها را نادیده بگیریم.