بخش ۴۳ - در منع اسراف
هوش مصنوعی: شاعر در این متن به نقد دنیاگرایی و تجمل‌پرستی می‌پردازد. او از ساخت قصرها و جمع‌آوری مال و ثروت انتقاد می‌کند و بر این باور است که این کارها نمی‌تواند خوشبختی واقعی به ارمغان آورد. او می‌گوید که باید به جای ساختن کاخ‌های مجلل، به فکر ساختن پل و راه‌هایی برای کمک به دیگران و بهبود زندگی خود باشیم.
شاعر تأکید می‌کند که ثروت و مکنت دنیوی باعث خوشبختی نمی‌شود و باید از حرص و طمع در جمع‌آوری مال پرهیز کرد. او به اهمیت قناعت و پاکی در زندگی اشاره می‌کند و بر این باور است که در نهایت، آنچه ارزش دارد، عمل صالح و نیکی به خلق خداست. همچنین از عواقب ساختن مکان‌های نامشروع و حرام نیز هشدار می‌دهد، چرا که این کارها به ویرانی و پشیمانی منجر می‌شود.
نهایتاً، شاعر به این نتیجه می‌رسد که هرچه می‌سازیم و جمع می‌کنیم، باید به نیت درست و بدون نیت سوء باشد تا در دنیا و آخرت با عواقب مثبت آن مواجه شویم.
ای که بر قصر کوشک سازی توپیه بر دنبه میگدازی تو
هوش مصنوعی: ای کسی که برای ساختن قصر و کاخ تلاش میکنی، در عین حال در کار خود، چیزهای بیارزش و بیهوده را به کار میگیری.
گر چه این قصرها طربناکستچون به گردون نمیرسد خاکست
هوش مصنوعی: هر چند این کاخها و قصرها زیبا و شاداب به نظر میرسند، اما زمانی که به آسمان نگاه می‌کنیم، متوجه میشویم که خاک و خاکی که بر روی این قصرها نشسته، به آنها نمیرسد و در واقع آنها از زمین و خاک جدا هستند.
نردبانی چنان بساز، ای گردکه تواند بر آسمانت برد
هوش مصنوعی: دست به ساخت نردبانی بزن، ای محبوب، که بتواند تو را به اوج آسمانها ببرد.
در رواق سپهر میباشیچکنی نقش خانه از کاشی؟
هوش مصنوعی: در آسمان جهان حضور داری و آیا میتوانی تصویری زیبا از خانه‌ای که با کاشیهای رنگی تزئین شده است، بزند؟
هر کرا خانه‌ای تمام بوددو بسازد، به عقل خام بود
هوش مصنوعی: هر کسی که خانه‌ای کامل داشته باشد، باید دو تا بسازد؛ این نشان دهنده عدم درک صحیح او است.
خانه‌ای بس بود گروهی راچه کشی بر سپهر کوهی را؟
هوش مصنوعی: خانه‌ای برای گروهی از مردم کافی است، چرا که چه فایدهای دارد که بر فراز آسمان مانند کوه، بزرگ و بلند باشی؟
روی در گفتهٔ خدای آورحق «لا تسرفوا» بجای آور
هوش مصنوعی: در این بیت به مفهوم صرفهجویی و نشان دادن پرهیز از اسراف اشاره شده است. خداوند میفرماید که نباید در مصرف چیزها زیادهروی کرد و از حد خود فراتر رفت. بنابراین، باید به اندازه و نیاز خود استفاده کنیم و از مصرف بیرویه پرهیز کنیم.
خیمهٔ عاریت برین سر راهبزن و دست ظلم کن کوتاه
هوش مصنوعی: در مسیر زندگی، موقتا زندگی سادهای را ایجاد کن و به ظلم و ستم پایان بده.
قصر سازی و جمع مال کنیگردن خویش پر و بال کنی
هوش مصنوعی: با ساختن قصر و جمع‌آوری ثروت، خود را بزرگ و سربلند میکنی.
اندرین راه پر مصیبت و دردقصر و جمعی چنین نشاید کرد
هوش مصنوعی: در این مسیر پر از مشکلات و درد، بر افراشتن قصر و جمع کردن چنین مردمانی مناسب نیست.
زین درست و درم به رغبت و میلپل و بندی بساز در ره سیل
هوش مصنوعی: از این درست و پول، با اشتیاق و خواست، پلی بساز تا در مسیر طغیانی ببری.
کاخ و کاشانه‌ای که خواهی هشتپیش اهل خرد چه خوب و چه زشت؟
هوش مصنوعی: هر کاخ و خانه‌ای که بخواهی، پیش اهل دانش و عقل ارزش و اعتبار دارد، چه آن مکان خوب باشد و چه بد.
خیز و برکار کن رباطی چندراه دزدان نابکار ببند
هوش مصنوعی: بلند شو و مشغول به کار شو، چندین گذرگاه را برای دزدان شیطان صفت ببند.
تا تو رخت و سرای را دانیبه خدای ار خدای را دانی
هوش مصنوعی: اگر تو به معرفت و علم خداوند آگاهی داشته باشی، به همان اندازه هم باید به ذات و ویژگیهای خود و محیطت آگاه باشی.
ناید این هر دو کار باهم راستهر که این را فزود آن را کاست
هوش مصنوعی: این دو کار با هم سازگار نیستند؛ اگر کسی به یک طرف افزوده کند، از طرف دیگر کاسته خواهد شد.
ترک این حرص خانه گیر بدهفاردی، پای در زیاده منه
هوش مصنوعی: ترک کن این حرص و ولع را، تو را خانه آباد می‌کند، پا به زیادهخواهی نگذار.
گر چه کاشیست خانه یا چینیدل بگیرد چو بیش بنشینی
هوش مصنوعی: هر چند که خانه از کاشی یا چینی ساخته شده است، اما اگر مدت زیادی در آن بمانید، دل شما میگیرد.
مال چون باز میبرند از پسصد کجا میبری؟ ز صد یک بس
هوش مصنوعی: مال را وقتی که از تو میبرند، از کجا میتوانی آن را پس بگیری؟ حتی اگر صد بار تلاش کنی، یک دهم آن هم ممکن نیست.
چکنی خانه‌ها ز خشت حرام؟زانکه ویران شود بهشت حرام
هوش مصنوعی: آیا میخواهی خانه‌ها را با آجرهایی که از راه نادرست به دست آمده بسازی؟ چون این کار باعث ویرانی بهشت می‌شود.
گر حرامست خانه، کوچک بهتا حلالت کند رعیت ده
هوش مصنوعی: اگر خانه‌ای نجس یا ناپاک باشد، بهتر است کوچک باشد تا بتواند رعیت را به حرامی وادار نکند.
چیست این خانه با شکستن عهد؟نیش زنبور و خانهٔ پر شهد
هوش مصنوعی: این خانه که با شکستن عهد مواجه است، مثل نیشی از زنبور میماند که در عین حال پر از عسل است. یعنی شیرینی و لذت در کنار درد و آسیب وجود دارد.
نتوانی ز خانهٔ بسیارکه به زنبور در رسانی کار
هوش مصنوعی: اگر نتوانی از خانههای زیاد عبور کنی، مثل زنبور که برای رسیدن به مقصد خود باید از موانع بگذرد، نمیتوانی به هدف خود برسی.
خانه‌ای را که روبه ویرانیستکردنش موجب پشیمانیست
هوش مصنوعی: باید بدانیم که اگر یک خانه در حال خراب شدن باشد، تلاش برای تعمیر آن ممکن است باعث پشیمانی شود.
حق نداد از طهارت کعبهبه سلیمان عمارت کعبه
هوش مصنوعی: سلیمان به خاطر لطافت و پاکیزگی کعبه حق ساخت آن را نداشت.
بهر مرغی که کشته بود به دستیافت این نیستی بدان همه هست
هوش مصنوعی: برای هر پرندهای که به دست انسان کشته شده، این نیستی به دلیل همین وجود و هستی اوست.
مسجدی کز حرام برسازیعاقبت خر درو کند بازی
هوش مصنوعی: اگر در مکانی با نیت نادرست و نابجا بنایی بسازید، در نهایت نتیجهاش به بیهودگی و آسیب ختم خواهد شد.
بس بود بهر کبریا قصریخاصه در دولت چنین عصری
هوش مصنوعی: کافی است که برای عظمت، کاخی مخصوص در این دوران بسازیم.
آنکه او مسجد مدینه بساختمیتوانست قصرها پرداخت
هوش مصنوعی: آن کسی که توانست مسجدی با عظمت در مدینه بسازد، میتوانست قصرهای زیبایی نیز بسازد.
لیکن اندیشهای لقمانیداد از آن نخوتش پشیمانی
هوش مصنوعی: اما تفکرهای حکیمانه لقمان، به خاطر تکبرش، به او پشیمانی آورد.
به چنان خانه‌ای قناعت کردپشت بر آز و رخ به طاعت کرد
هوش مصنوعی: او به خانه‌ای ساده و کوچک راضی شد و از آرزوهای بزرگ دست برداشت و به انجام وظایف خود پرداخت.
نام را بهتر از سخن مشناسسخنی کش بلند باشد اساس
هوش مصنوعی: بهتر است نام را بیشتر از کلام بشناسی، زیرا گاهی یک جمله میتواند پایهای بسیار مهم و بلند باشد.
چکنی تکیه بر عمارت دار؟این عمارت ببین و آن بگذار
هوش مصنوعی: آیا میخواهی بر این بنا تکیه کنی؟ این سازه را ببین و آن را رها کن.
اصل این سیم و زر ز زیبق خاستزان چو زیبق بجنبد از چپ و راست
هوش مصنوعی: این بیت اشاره دارد به اینکه اصل طلا و نقره از زیبق (یک نوع فلز) به وجود آمده است. وقتی که زیبق به چپ و راست حرکت می‌کند، این تغییرات در اصل طلا و نقره نیز تأثیرگذار است. به عبارتی، هر تغییری در پایه و اساس، بر روی نتایج نهایی اثر میگذارد.
زر ز خاکست و بر زبر نرودنهلد تا به خاک در نرود
هوش مصنوعی: زیبایی و ارزش یک چیز از ریشهاش نشأت میگیرد و اگر چیزی به درستی رشد نکند، هرگز به جایی والا نخواهد رسید. تا زمانی که بنیان و اساس مستحکم نباشد، نمیتوان به موفقیت دست یافت.
بدهی، در بهشت کاخ شودندهی، دوزخت فراخ شود
هوش مصنوعی: اگر کمک مالی کنی و عطا داشته باشی، در بهشت برای تو کاخی ساخته می‌شود؛ اما اگر از دادن و بخشش خودداری کنی، عذاب و سختی در دنیای دیگر برایت فراهم خواهد شد.
هر چه در وجه آش و نان تو نیستبفشان و بده که آن تو نیست
هوش مصنوعی: هر چیزی که به نفع تو نیست و در مورد غذا و نان تو تأثیری ندارد، کنار بگذار و به دیگران بده؛ زیرا آن چیز برای تو نیست.
نخوری، دیگری بخواهد بردتو خودش کن به کام و دندان خرد
هوش مصنوعی: اگر تو نخواهی چیزی بخوری، ممکن است دیگری بخواهد و آن را به میل و خواسته خود بگیرد.
چه نهی مال بهر فرزندان؟که به ایشان نمیرسد چندان
هوش مصنوعی: چه فایدهای دارد که ثروت خود را برای فرزندان ذخیره کنی؟ زیرا به آنها نمیرسد که چقدر از آن را داشته باشند.
پسر ار مقبلست باکش نیستورنه زان مال بهره خاکش نیست
هوش مصنوعی: چنانچه فرزند را موقعیت و جلوهای باشد، برایش اهمیتی ندارد؛ وگرنه از آن ثروت، نصیبش چیزی جز خاک نخواهد بود.
کانچه از شحنه ماند و قاضینشود به زن بیش از آن راضی
هوش مصنوعی: هر چه از شحنه باقیمانده و به قاضی نرسیده، به زن بیشتر از آن راضی است.
این ابوالقاسمان که پیش رهندچه به طفلان نارسیده دهند؟
هوش مصنوعی: این ابوالقاسمان که در مسیر قرار دارند، چه چیزهایی میتوانند به کودکان نرسیده بدهند؟
ور از آنها فزون شود چندینکند با یتیم پیوندی
هوش مصنوعی: اگر کسی از آنها بیشتر باشد، با یتیم پیوندی نمیبندد.
مال را میل آتشین چکنی؟غصه را یار و همنشین چکنی؟
هوش مصنوعی: آیا تو حاضر هستی برای پول و ثروت به آتش بیاویزی؟ و آیا غم و اندوه را با دوستان و همراهان نابود میکنی؟
این سخنها نه از رعونت خاستسخنی روشنست و راهی راست
هوش مصنوعی: این گفتهها ناشی از تکبر نیست، بلکه سخنی واضح و درست است.
در دلم نیست از کسی خاریبا کسم نیز نیست آزاری
هوش مصنوعی: در درونم هیچ کینهای از کسی ندارم و هیچگاه به کسی هم آسیبی نمیرسانم.
راست زهریست شکرین انجامکژ نباتی که تلخ دارد کام
هوش مصنوعی: شیرینی ظاهری برخی چیزها ممکن است انسان را فریب دهد و در واقع، نتیجهای که به دنبال دارد، تلخ و ناخوشایند باشد. در واقع، برخی نباتات که ممکن است در ابتدا خوشمزه به نظر برسند، در پایان تلخی را به همراه دارند.
تلخی از پند چون توان رفتن؟راست شیرین کجا توان گفتن؟
هوش مصنوعی: چطور میتوان تلخی این نصیحت را فراموش کرد؟ و در کجا میتوان از شیرینی حقیقت صحبت کرد؟
مغز این گر جدا کنند از پوستفاش گردد که دشمنم یا دوست
هوش مصنوعی: اگر مغز را از پوست جدا کنیم، به وضوح مشخص می‌شود که آیا کسی دشمن است یا دوست.