بخش ۱۱ - حکایت
هوش مصنوعی: در این شعر، شخصی نادان به خواجه محمد کججان مراجعه می‌کند و می‌گوید که هرچه هست، او است و خواجه باید سخن او را بپذیرد. خواجه با نیک‌سخنی و ظرافت پاسخ می‌دهد که حقیقت مانند نور خورشید واضح و روشن است و نیازی به گفت‌وگو ندارد. او بیان می‌کند که اهل توحید نیازی به گفتن ندارند و درک واقعی توحید فراتر از کلمات است. خواجه می‌گوید که توحید تنها در عمل و جدایی از هرگونه ریای ظاهری معنا دارد و این سخنان را تنها از افرادی می‌توان شنید که دچار سوء تفاهم و خودخواهی هستند. در نهایت، خواجه تأکید می‌کند که برای رسیدن به توحید، باید به رضا و توکل بپردازیم و دعوی توحید به تنهایی کافی نیست.
رفت یک روز ابلهی نادانپیش خواجه محمد کُجُجان
هوش مصنوعی: روزی نادانی به نزد خواجه محمد کُجُجان رفت.
گفت ای خواجه هر چه هست منمراست بشنو قبول کن سخنم
هوش مصنوعی: ای آقا، هر چیزی که وجود دارد، من هستم. به حرفهای من گوش بده و آنها را بپذیر.
خواجه گفتا که آفتاب گواهمینخواهد به روشنی ز افواه
هوش مصنوعی: خواجه میفرماید که آفتاب نیازی به گواهی ندارد، زیرا روشنیاش خود بهتنهایی آشکار است و نیازی به شهادت دیگران ندارد.
نور خورشید خود گواه خود استهم تو بشنو که داده را ستدهست
هوش مصنوعی: نور خورشید به خودی خود یک نشانه و گواه برای وجودش است. تو هم میتانی بشنوی که بخشش (داده) و گیرنده (ستده) در حال تبادل هستند.
بس جواب لطیف روشن داددرج آن بزرگ عالی باد
هوش مصنوعی: پاسخ زیبا و روشنی به آن بزرگوار داده شد که شایسته و مناسب اوست.
همه الفاظ وی از این سان استهمچو خورشید و مه دُرفشان است
هوش مصنوعی: همه کلمات او به همین صورت میباشد، مانند خورشید و ماه که نورافشانی میکنند.
راستی هست معدن دل و جانهمگی خاک تودۀ کججان
هوش مصنوعی: در واقع، دل و جان همه ما مانند تودهای از خاک هستند که درون آن حقیقتی نهفته است.
مرد توحید خود نگوید منگرچه باشد چو جرم خور روشن
هوش مصنوعی: مرد توحید به خود نمیبالد و نمیگوید که من هستم، حتی اگر مانند ستارهای روشن باشد.
اهل توحید را سخن نبودکه سخن، بی نشان من نبود
هوش مصنوعی: افراد مومن و خداشناس به گفت‌وگو نیاز ندارند، زیرا سخن و گفتار بدون نشانهای از من معنایی ندارد.
من و او عین شرک و تقلید استچه مناسب به اهل توحید است
هوش مصنوعی: من و او مانند دو همزاد هستیم که هیچ سنخیتی با هدف یکتاپرستی نداریم.
نور و ظلمت به هم نگردد جمعباد صرصر فرو نشاند شمع
هوش مصنوعی: نور و تاریکی هرگز با هم نمیآیند. وزش باد سرد شمع را خاموش می‌کند.
راه توحید در قدم زدن استقعر دریا چه جای دم زدن است
هوش مصنوعی: راه رسیدن به یکتاپرستی و توحید، نیازمند حرکت و تلاش است و در عمق دریا نمیتوان به سادگی نفس کشید و زندگی کرد.
بی رضا و توکل و تجریدکی توان کرد دعوی توحید
هوش مصنوعی: بدون رضایت، اعتماد و خالص بودن، چگونه می‌توان به ادعای یکتایی پرداخت؟
سخن وحدت آنگه از عامیزان چه خیزد بجز که بدنامی
هوش مصنوعی: سخن دربارهی وحدت زمانی از فرد ناآگاه برمیخیزد که جز باعث بدنامی نمیشود.