بخش ۵ - الضلال المبین
هوش مصنوعی: این متن به نقد باورهای معتزله می‌پردازد و بیان می‌کند که این فرقه به خاطر کوری دل خود، اهداف خاصی را در تفسیر حقایق دنبال کرده‌اند. شاعر به اهمیت اصلاح حال بندگان بر اساس خواست خالق اشاره کرده و می‌گوید که می‌توان گفت جزا براساس اعمال انسان‌ها لازم است. اما نکته قابل توجه این است که این تفکرات و برداشت‌ها تنها نمایانگر خودبینی و کج‌فهمی است که در نهایت موجب کژروی در معرفت می‌شود.
شاعر به تشابهاتی میان قضا و قدر اشاره می‌کند و بیان می‌کند که همه چیز در عالم با یکدیگر مرتبط بوده و هیچ چیز از اصل خود جدا نیست. او به نوعی به وحدت وجود اشاره می‌کند و می‌گوید که اگر انسان از محدودیت‌های زمانی و مکانی خود فراتر رود، می‌تواند به حقیقت نزدیک شود و تفکرات جزئی به یک حقیقت کلی تبدیل خواهند شد. در نهایت، او بر این نکته تأکید می‌کند که اگر کسی نتواند این راه را ببیند، اشکالی ندارد چون در واقع این حقیقت همواره روشن است.
فعل حق را دگر ز کور دلیغرضی خاص کرد معتزلی
هوش مصنوعی: فردی که به دلیل نداشتن بصیرت و بیخبری، هدف خاصی را از کارهای حق برداشت کرده و بر اساس آن نظر خود را شکل داده است.
باز اصلاح حال هر بندهکرد واجب بر آفرینندۀ
هوش مصنوعی: تبدیل وضع هر انسانی بر عهدهی خالق اوست و بر او لازم است که این کار را انجام دهد.
بعد از آن التزام کرد محالکه جزا را گرفت از اعمال
هوش مصنوعی: پس از آن به طور قطعی پذیرفت که جزا را از اعمال خود دریافت خواهد کرد.
همه این شاخ و بیخ خودبینی استبار و برگ درخت بی دینی است
هوش مصنوعی: این جمله بیانگر این است که تمامی نشانهها و زرق و برقهای خودپسندی، همانند شاخه و برگ درختی است که بر اساس بیدینی و عدم شناخت درست از حقیقت شکل گرفتهاند. به عبارت دیگر، خودبینی و غرور صرفاً ظاهر زیبا و نمایشی است که ریشهاش در نادانی و عدم ایمان عمیق قرار دارد.
هر درختی کز اصل کژ برخاستتا قیامت دگر نگردد راست
هوش مصنوعی: هر درختی که از ریشهاش نادرست و کج رشد کند، تا ابد درست و راست نمیشود.
در قضا جمله چیزها بهم استدر قدر پیش و پس، فزون و کم است
هوش مصنوعی: همه چیزها در سرنوشت با هم مرتبط هستند و در تقدیر، برخی چیزها بیشتر و برخی کمتر وجود دارند.
دور و نزدیک در ظهور افتادذات هستی از این دو دور افتاد
هوش مصنوعی: در نزدیکی و دوری، وجود اصلی خود را نمایان کرد و از این دو حالت فاصله گرفت.
شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راستهمه از این دو وضع و هیأت خاست
هوش مصنوعی: تمام تغییرات و جهات مانند شیبها، بالا و پایین، جلو و عقب، چپ و راست، همه از این دو حالت و وضعیت به وجود آمدهاند.
همه از دور چرخ و کور زمانبر حقیقت همی فتد حدثان
هوش مصنوعی: همه چیز تحت تأثیر چرخش زمان و تغییرات آن قرار میگیرد و در این تغییرات، حقیقت به تدریج کمرنگ می‌شود.
گر خیال زمانه برخیزدازلت با ابد درآمیزد
هوش مصنوعی: اگر تصور دنیا از بین برود، آن زمان ازلی به ابدیت ترکیب خواهد شد.
خاص بینی که عین عام شودحالها جمله یک مقام شود
هوش مصنوعی: وقتی تو به ویژگیهای خاص نیکی نگاه میکنی، آن ویژگیها به شکل عامی در میآید و در نتیجه همه چیز به یک سطح و موقعیت مشترک میرسد.
کل شود جمله کلی و جزئیبنماند دگر منی و توئی
هوش مصنوعی: همه چیز در هم حل می‌شود و جزئیات دیگر باقی نمیماند؛ دیگر من و تویی وجود نخواهد داشت.
نزد من روشن است خود این راهگر ترا دیده نیست «لااکراه»
هوش مصنوعی: این مسیر برای من واضح و روشن است، حتی اگر تو نتوانی آن را ببینی. در اینجا به آزادی انتخاب اشاره شده و تأکید شده است که هیچ فشاری برای انتخاب وجود ندارد.