بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة علم الیقین
هوش مصنوعی: این متن به بررسی اثر و فعالیت نفس انسانی می‌پردازد. به گفته شاعر، فعالیت‌های ذهنی مانند نطق، اندیشه و قیاس، نشانه‌های وجود نفس ناطقه‌اند که در وجود انسان نهفته است. هر انسان با چشم بینا می‌تواند تفاوت میان زندگی و مرگ را تشخیص دهد و هیچ‌گاه از حقیقت خود غافل نمی‌شود. حتی در خواب و بیداری، انسان در حال مراقبت از خویش است. شاعر به این نکته اشاره می‌کند که شناخت و اثبات ذات و نفس انسانی به دستور خدا مرتبط است و خداوند بین خلق و امر خود جدایی قائل شده است. به‌علاوه، امر الهی مستقیماً از خدا صادر می‌شود در حالی‌که خلق از واسطه‌ها ناشی می‌گردد. در نهایت، زیربنای این موضوع بیان می‌کند که روح قدس و الهی در وجود انسان تجلی‌یافته است.
اثر و فعل نفس انسانینیست اندر وجود پنهانی
هوش مصنوعی: عمل و تأثیر روح انسان در وجود، پنهان نیست.
نطق و رای و قیاس و اندیشهفکر و حدس و فراست و پیشه
هوش مصنوعی: گفتار و نظر و مقایسه و اندیشه، تفکر و حدس و درک و تخصص.
این همه گفت و گوی علم و بیاناثر لطف نفس ناطقه دان
هوش مصنوعی: این همه بحث و گفتگو در مورد علم و بیان، نشاندهنده تأثیر وجود و سخن گفتن یک نفس لطیف و نیکو است.
هر که دارد دو چشم بینندهفرق داند ز مرده تا زنده
هوش مصنوعی: هر کسی که دو چشم بینا دارد، می‌تواند تفاوت میان مرده و زنده را تشخیص دهد.
آدمی هیچ وقت در کم و بیشنشود غافل از حقیقت خویش
هوش مصنوعی: انسان هرگز نباید از واقعیت وجودی خود غافل شود، چه در شرایط کمبود و چه در فراوانی.
همه وقتی به خواب و بیداریهست در کار خویشتن داری
هوش مصنوعی: همه در وضعیتهای خواب و بیداری باید به خودشان و کارهایی که انجام میدهند آگاه باشند و مراقب خودشان باشند.
من منم گرچه باشم اندر خوابکیست آن من بگو که چیست جواب
هوش مصنوعی: من خودم هستم، حتی اگر در خواب به سر ببرم؛ بگو آن "من" کیست و پاسخ این سوال چیست؟
اندر اثبات ذات و نفس انامنصّ «من امر ربّی» است تمام
هوش مصنوعی: در تأکید بر وجود خدا و نفس مخلوقات، آیه «من امر ربی» به عنوان دلیل و نشانهای کامل شناخته می‌شود.
بعد از آن امر و خلق کرد جداتا بداند که چیست امر خدا
هوش مصنوعی: پس از آنکه فرمان و آفرینش را از یکدیگر تفکیک کرد، تا بداند که فرمان خدا چیست.
امر بی واسطه است از او صادرخلق از اسباب و واسطه ظاهر
هوش مصنوعی: فرمان و اراده خداوند به طور مستقیم و بدون واسطه صادر می‌شود، در حالی که موجودات و پدیدهها از طریق اسباب و وسایل بروز پیدا میکنند.
امر «ربّی» و نفخ «من روحی»چیست جز روح قدس سبّوحی
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که فرمان خدا و روحی که در انسان دمیده شده، چیزی جز روح مقدس و پاک الهی نیست. در واقع این عبارت به ارتباط نزدیک بین خدا و روح انسانی اشاره دارد و نشان میدهد که روح انسانی از تجلیات الهی و مقدس خداوند سرچشمه میگیرد.