بخش ۴۱ - حکایت بر سبیل تمثیل
هوش مصنوعی: داستان درباره‌ی دو غلام به نام‌های گلرخ و لاله‌رو است که هر دو در نظر شاه بسیار به هم شبیه و با ارزش هستند. با این حال، شاه توجه بیشتری به یکی از آن‌ها دارد و در میان سپاه گمانه‌زنی‌های زیادی درباره‌ی این تفاوت بوجود می‌آید. برخی معتقدند یکی از آن‌ها به دلیل ویژگی‌های ذاتی‌اش مورد قبول واقع شده، در حالی که دیگری به علت نداشتن قابلیت‌های کافی مردود شده است. دیگران نیز بر این باورند که این انتخاب به علم و دانش مرتبط است و شاه به واسطه‌ی الهام به این نتیجه رسیده است.
شاه در تلاش است تا واقعیات را درباره‌ی این دو غلام کشف کند و امتحانی برای آن‌ها ترتیب می‌دهد تا در نهایت مشخص شود حق با کدام یک است. او می‌خواهد با دقت و از روی خرد این مسئله را حل کند، زیرا برای او مهم است که چه کسی واقعاً شایسته‌تر است. در نهایت، شاه منتظر فرصتی مناسب می‌ماند تا ثابت کند کدام غلام سزاوارتر است، و نشان می‌دهد که تمامی امور باید به دقت مورد بررسی قرار گیرد.
داشت پور سبکتگین دو غلامگلرخ و لاله روی و سرو خرام
هوش مصنوعی: پور سبکتگین دو خدمتکار زیبا به نام‌های گلرخ و لاله داشت که چون سروهای خوشتراش بودند.
هر دو در پله بها همسنگهر دو در حله صفا یکرنگ
هوش مصنوعی: هر دو در مقام و مرتبه از نظر ارزش و قیمت برابر هستند و هر دو در حالت آرامش و صفا یکدل و یکرنگ هستند.
با یکی بود شاه را نظریکه نبود آن نظر بدان دگری
هوش مصنوعی: شاه یک نظری به کسی داشت که آن نظر شامل هیچ کس دیگری نمیشد.
زانکه می دید لایحش ز جبینسر دولت به چشم آخر بین
هوش مصنوعی: چون دید که چهرهاش نورانی است و از پیشانیاش گشایش و موفقیت میتابد، در آخر به حقیقت امر پی برد.
کس بر آن سر چو اطلاع نداشتآن تفاوت گزاف می پنداشت
هوش مصنوعی: هیچکس از آن موضوع آگاه نبود، بنابراین آن تفاوت را بیمورد و بیاهمیت میدانست.
بود صد گفت و گو میان سپاهکه سبب چیست در تفاوت شاه
هوش مصنوعی: در میان مردم سپاه صحبتهای زیادی در مورد علت اختلاف نظرها و تفاوتها بین پادشاهان وجود دارد.
پیش فهم سلیم و عقل صحیحکی سزد بی مرجحی ترجیح
هوش مصنوعی: بدون تردید و بدون هیچگونه دلیل و مدارکی، هوش و اندیشهی سالم درک این موضوع را دشوار میسازد.
دو گهر هر دو حاصل از یک کانهر دو در قیمت و صفا یکسان
هوش مصنوعی: دو گوهر که هر دو از یک معدن به دست آمدهاند، از نظر ارزش و خلوص با هم برابرند.
چون یکی شد نشانده در افسروان دگر مر قلاده را زیور
هوش مصنوعی: وقتی که یکی را بر تاج نشاندند، آن دیگری نیز زینت را بر گردن آویخت.
هر کسی موجب دگر می گفتگوهر نکته دگر می سفت
هوش مصنوعی: هر فردی که سخن میگوید، دلیلی برای صحبت کردن دارد و هر کلامی که به زبان میآورد، معنای خاصی را در خود نهفته دارد.
آن یکی گفت شاه بی بدل استذات و فعلش منزه از علل است
هوش مصنوعی: یکی گفت که خداوند، بیهمتاست و ذات و اعمال او از هر گونه علت و دلیلی پاک و خالی است.
آن که مقبول شد به قرب و وصولکان من غیر موجب لقبول
هوش مصنوعی: کسی که به مقام قرب و نزدیکی رسید، بدون هیچ دلیلی مورد قبول واقع شده است.
وان که مردود شد به بعد و غضبکان من غیر علت و سبب
هوش مصنوعی: کسی که مورد خشم و رد قرار گرفت، این امر بدون دلیل و علت خاصی بود.
وان دگر داد علم و دانش دادگفت باشد طریق عشق و وداد
هوش مصنوعی: او همچنین علم و دانش را به ما عطا کرد و گفت که راه عشق و محبت اینگونه است.
مبتنی بر مناسبت در ذاتیا در اسماء ذات و فعل و صفات
هوش مصنوعی: این جمله به معنای این است که بررسی و تحلیل چیزی باید بر اساس رابطهها و تطابقها در ذات، نامها، اعمال و ویژگیها انجام شود. به عبارت دیگر، هر مفهوم باید با توجه به اصول و ویژگی‌های خودش مورد مطالعه قرار گیرد.
هر کجا این مناسبات افزوننشئه عشق بیش و جذب درون
هوش مصنوعی: هر جا که این روابط و ارتباطات بیشتر شود، عشق نیز بیشتر میشود و به درون انسان جذب میشود.
وان دگر گفت چند بحث و جدلملهمانند صاحبان دول
هوش مصنوعی: یکی دیگر گفت که چقدر بحث و جدل ها مانند الهامهایی هستند که از سوی صاحبان قدرت و ثروت به وجود میآیند.
شاه باشد به رازها ملهمکه بود مر سپاه را مبهم
هوش مصنوعی: سلطانی باید باشد که به رازها و نکات پنهان آگاه باشد، زیرا در غیر این صورت، سربازان و سپاه او در سردرگمی و عدم وضوح خواهند بود.
پیش او هست سر کار عیانگر ندانند دیگران چه زیان
هوش مصنوعی: در حضور او، کارها به روشنی مشخص است؛ اگر دیگران ندانند، ضرر خاصی ندارد.
صد ازین قصه بلکه افزون هممی گذشت اندر آن سپاه و حشم
هوش مصنوعی: صدها یا حتی بیشتر از آن، داستانها در آن لشکر و گروه میگذشت.
وان همه بود از فراست شاهنقد در کیسه کیاست شاه
هوش مصنوعی: همه این موارد به خاطر هوش و تدبیر شاه است که در رفتار و صحبتهایش مشهود است.
هر چه شان در ضمیر می گردیدهمه در لوح چهرشان می دید
هوش مصنوعی: هر چیزی که در دل و وجودشان میگذشت، همه آن را در چهرهشان میتوانستید مشاهده کنید.
آنچه نادان به گفت و گو داندخرده بین از جبین فرو خواند
هوش مصنوعی: هر آنچه که نادان در صحبتها میگوید، از دیدگاه کسی که بینش عمیقی دارد، صرفاً بر مبنای ظاهر و سطحی است و فراموش شده به حساب می‌آید.
روز و شب داشت اهتمام تمامکه کند امتحان آن دو غلام
هوش مصنوعی: روز و شب تمام تلاشش را میکرد تا آن دو غلام را مورد آزمایش قرار دهد.
تا شود فاش پیش دشمن و دوستکه در آن قصه حق به جانب اوست
هوش مصنوعی: باید بهوضوح برای دشمن و دوست مشخص شود که در این ماجرا حق با اوست.
لیک همواره منتظر می بودتا شود وقت امتحان موجود
هوش مصنوعی: اما او همیشه در انتظار بود تا زمانی برسد که آزمون موجود فرابرسد.
پی نبرده به وقت کار نخستناید از مرد کار کار درست
هوش مصنوعی: اگر کسی در زمان مناسب اقدامات لازم را انجام ندهد، به موفقیت دست نخواهد یافت و کار به درستی پیش نخواهد رفت.
زیر ایوان چرخ بوقلمونکل امر بوقته مرهون
هوش مصنوعی: زیر ایوان، بوقلمون در حال چرخیدن است و تمام کارها به خاطر بوقلمون انجام میشود.