بخش ۱۱ - در سبب نظم کتاب و باعث عرض این خطاب
هوش مصنوعی: در این ابیات، شاعر به ضعف و ناتوانی ناشی از پیری اشاره می‌کند و از محدودیت‌های فکری و گفتاری خود ابراز ناامیدی می‌کند. او به این فکر می‌افتد که به سکوت و فراموشی پناه ببرد، زیرا دیگر توانایی اندیشیدن و بیان سخن را ندارد. شاعر ادامه می‌دهد که اگرچه در عالم وجود، روزی با وجود معشوق یا محبوب خود برمی‌خیزد، اما اکنون در جستجویِ اوست، زیرا او را به عنوان منبع اسرار و دانش می‌داند.
شاعر همچنین به مدح و ستایش آن محبوب ادامه می‌دهد و می‌گوید که حتی شاهان نیز تحت سایه او هستند و شناخت ایشان به درک ذات و صفات محبوب منتهی می‌شود. در نهایت، او بیان می‌کند که این نوشته‌ها و اشعارش به خاطر محبوبش خلق شده و به ستایش و درد و دل با او اختصاص دارد، و با وجود تنگناها و ناتوانی‌اش، همچنان در پی او و ذکرش است.
ضعف پیری قوت طبعم شکستراه فکرت بر ضمیر من ببست
هوش مصنوعی: سن پیری باعث شده که قدرت طبیعی من ضعیف شود و راه اندیشهام را بر روح و دل من بسته است.
در دلم فهم سخندانی نماندبر لبم حرف سخنرانی نماند
هوش مصنوعی: در دل من دیگر جایی برای تفکر و تعمق باقی نمانده و بر زبانم نیز هیچ کلمهای برای بیان احساسات و نظراتم وجود ندارد.
به که سر در جیب خاموشی کشمپا به دامان فراموشی کشم
هوش مصنوعی: بهتر است در سکوت و آرامش به سر ببرم و در دنیای فراموشی فرو بروم.
نسبتی دارد به حال من قویاین دو بیت از مثنوی مولوی
هوش مصنوعی: این دو بیت نشان می‌دهد که احساسات و حالات درونی انسان میتواند به شدت تحت تأثیر روحیه و وضعیت اطرافش باشد. هر چه زندگی و شرایط بهتر باشد، حالت فرد نیز شادابتر و مثبتتر خواهد بود. این ارتباط عمیق بین درون و بیرون، اهمیت شناخت و درک حالات روحی را برجسته می‌کند.
«کیف یأتی النظم لی و القافیهبعد ما ضاعت اصول العافیه
هوش مصنوعی: چگونه میتوانم نظم و قافیه را به دست آورم وقتی که اصول سلامت و خوشی از بین رفتهاند؟
قافیه اندیشم و دلدار منگویدم مندیش جز دیدار من »
هوش مصنوعی: من درگیر قافیهها و شعر هستم، اما محبوب من به من می‌گوید که نگرانی نداشته باش و تنها به دیدار من فکر کن.
کیست دلدار آن که دلها دار اوستجمله جانها مخزن اسرار اوست
هوش مصنوعی: کیست آن یار و دوست که دلها در دست اوست و همه جانها همچون رازهایی در دامان او محفوظ است؟
دارد او از خانه خود آگهیبه که داری خانه او را تهی
هوش مصنوعی: او از خانهاش خبر می‌دهد که چه کسی خانهاش را خالی می‌داند.
تا چو بیند دور از او بیگانه راجلوه گاه خود کند آن خانه را
هوش مصنوعی: زمانی که او دور از خود بیگانهای را ببیند، خانهاش را به محلی برای نمایش خود تبدیل می‌کند.
هر که را باشد ز دانش بهره مندغیر ازین معنی کجا افتد پسند
هوش مصنوعی: هر کسی که از دانش بهرهمند باشد، غیر از این معنا، ارزش دیگری ندارد که مورد پسند باشد.
لیک شاهان نیز او را سایه انداز صفات و ذات او پر مایه اند
هوش مصنوعی: اما پادشاهان نیز تحت تأثیر او قرار دارند و از خصوصیات و ذاتش بهرهمند هستند.
ذکر ایشان در حقیقت ذکر اوستفکر در اوصاف ایشان فکر اوست
هوش مصنوعی: یاد کردن از آنها در واقع یاد کردن از اوست و اندیشیدن در ویژگیهای آنها، اندیشیدن در خود اوست.
لاجرم با دعوی تقصیر منمدحت شه شد گریبانگیر من
هوش مصنوعی: بنابراین به خاطر ادعای تقصیر من، ستایش از شاه، دامنگیر من شد.
لیک مدحش را درین دیرینه کاخبود دربایست میدان فراخ
هوش مصنوعی: اما ستایش او در این کاخ قدیمی باید در یک میدان وسیع انجام گیرد.
می کنم میدان آن زین مثنویمی دهم آیین مدحش را نوی
هوش مصنوعی: من در اینجا به معرفی و بزرگداشت این مثنوی میپردازم و آن را به شکل جدیدی بیان میکنم.
ور نه بودم مثنوی ها ساختهخاطر از امثالشان پرداخته
هوش مصنوعی: اگر نبودن ایشان، من هم نمیتوانستم مثنویها را خلق کنم و از نمونههایشان الهام بگیرم.
خاصه نظم این کتاب از بهر اوستمظهر آیات لطف و قهر اوست
هوش مصنوعی: نظم این کتاب به خاطر اوست و نشاندهنده نعمتها و قدرتهای اوست.
تا چو تقریبی شود انگیختهباشم اندر ذکر او آویخته
هوش مصنوعی: تا زمانی که نزدیک به او باشم و در ذکر و یاد او مشغول باشم.
در ثنایش نغز گفتاری کنمدر دعایش ناله و زاری کنم
هوش مصنوعی: در ستایش او سخنان زیبا و شیرینی میگویم و در درخواست و دعا، با دلتنگی و اشتیاق ناله میکنم.
چون ندارم دامن قربی به دستبایدم در گفت و گوی او نشست
هوش مصنوعی: وقتی که به مقام و موقعیت نزدیک نمیرسم، باید در گفتوگو و ارتباط با او حضور پیدا کنم.