شمارهٔ ۴۰ - پاکستان
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر با نگاهی تأسف‌بار و پرسشی به اوضاع و احوال کشورها و جوامع مختلف می‌پردازد. او از نابودی ارزش‌ها و فضایل، بیداری و هشیاری در برابر مشکلات، و عقب‌ماندگی فرهنگی و اجتماعی می‌گوید. با اشاره به شخصیت‌های تاریخی و فرهنگی ایران و هند، شاعر از همدلی و اقدام هم‌میهنان و یاران خود می‌خواهد و نسبت به از دست دادن زیبایی‌ها و حقوق انسانی هشدار می‌دهد. او در نهایت به این نکته می‌رسد که با وجود داشتن شیرینی‌های فضیلت و بی‌توجهی به اصول، ما هنوز نیاز به بازگشت به آن فضایل داریم.
شد سیه‌مست بلا هشیار، تاکستان کجاست؟پاکباز خفته شد بیدار، پاکستان کجاست؟
هوش مصنوعی: شدهام غرق در مصیبت و آنگاه بیدارم، اما نمیدانم به دیار خوشی و راحت کجا میتوانم بروم؟ کسی که پاک و بیآلایش بوده، اکنون بیدار شده، اما جایی برای آرامش و آزادیاش پیدا نمیکند.
هند و ایران دیولاخ فتنه و آشوب گشترام چند دیوکش کو؟ رستم دستان کجاست؟
هوش مصنوعی: هند و ایران در برههای از زمان دچار آشفتگی و نارسامانی شدند. رستم دستان که قهرمان افسانهای و قوی است، کجاست تا این مشکلات را حل کند؟
اهل مشرق پیر و برنا یار و همدست همندهمّت یاران چه شد؟ اقدام همدستان کجاست؟
هوش مصنوعی: مردم شرق، چه پیر و چه جوان، دوستان و همراهان هم هستند. پس چه شده که یاران از هم دور افتادهاند؟ کجا رفتهاند؟
باغ و بستان فضایل بود روزی آسیاعندلیبان را چه شد؟ آن باغ و آن بستان کجاست؟
هوش مصنوعی: یک زمانی باغ و بستانی پر از فضایل و زیبایی وجود داشت. اما اکنون نمیدانیم چه بر سر آن آشیانه خوش آوازان آمده و کجا رفته است.
بزم گردآلود ما محو سکوت قرن‌هاستجوش مطرب، نوش ساقی، نعرهٔ مستان کجاست
هوش مصنوعی: محفل ما در دنیایی پر از غبار و بیصدا به سر میبرد، و حالا کسی باید از ساز و آواز خبری بیارد، و صدای شادی و شوق روستاییان گم شده است.
بی‌تمیز، آن خائف از انصاف دینداران چه شد؟پردست، آن فارغ از جور زبردستان کجاست؟
هوش مصنوعی: بیتوجه و بیپروا، آن کسی که از انصاف دینداران ترسیده بود، چه شده است؟ و آن فرد آزاد و رها، که از ظلم توانمندان بیخبر بود، کجاست؟
جان بدادی تا که بستانی حقوق خویش راای گران‌جان تن‌آسان! آن بده‌بستان کجاست؟
هوش مصنوعی: تو جان خود را فدای به دست آوردن حقوقت کردی، ای انسان باارزش و راحتطلب! حالا این معاملهای که انجام دادی کجاست؟
ما ز پستان فضیلت شیر تقوا خورده‌ایمشیرخواریم ای دریغ آن شیر و آن پستان کجاست؟
هوش مصنوعی: ما از فضیلت و خوبیها مانند کودکی که از شیر مادر تغذیه میکند، تغذیه کردهایم. ای کاش بدانیم آن شیر و آن منبع خیر و فضیلت کجاست!
پیشدستی‌های مشرق را فراوان دیده غرباندلس کو؟ روم و یونان کو؟ فرنگستان کجاست؟
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر به این موضوع اشاره میکند که مشرق زمین (شامل تمدنهای شرقی) پیشرفتها و دستاوردهای زیادی داشته است، اما اکنون می‌خواهد ببیند که در غرب اندلس (اسپانیای کنونی) یا دیگر مناطق مانند روم، یونان و کشورهای اروپایی چه خبری از این پیشرفتها و تمدنها هست. شاعر به نوعی به دقت و توجهش به تغییرات زمان و مکانها اشاره میکند و در جستجوی نشانههایی از شکوه و عظمت گذشته است.