بخش ۱۱ - در نیکامی و بدنامی می گوید
هوش مصنوعی: این شعر به نقد و بررسی طبیعت انسان و کردارهای او می‌پردازد. شاعر نشان می‌دهد که انسان می‌تواند به اوج برسد و مانند پادشاهان عظیم شود، اما همچنین قادر است به پستی و بدنامی سقوط کند. نیکنامی و بدنامی افراد در جامعه تأثیر زیادی دارد و فرد بدنام منبع ننگ و دشمنی است.
شاعر بر این نکته تأکید دارد که آدم‌ها به خاطر خطاهای خود دشمنانی برای خود می‌سازند و در عجب و خودبزرگ‌بینی غوطه‌ورند. آن‌ها از اصلاح و استغفار غافلند و به جای آن به بدی‌های بیشتری دست می‌زنند.
شاعر با انتقاد از افرادی که به راحتی فراموش می‌کنند نیکی و بدی چه عواقبی دارد، به بیان مصیبت‌های اجتماعی و اخلاقی ناشی از جهل و کج‌فهمی می‌پردازد. او همچنین به تبعیت انسان از قدرت و ثروت و بی‌توجهی به واقعیات انسانی اشاره می‌کند.
در نهایت، شاعر با بیان ویژگی‌های علی (ع) به عنوان یک الگوی راستین، بر لزوم آگاهی و درک صحیح از خود و دیگران تأکید می‌کند و هشدار می‌دهد که جهل و خودخواهی فرجامی جز ویرانی و فتنه ندارد.
آه از انسان که چون شود سوی پستهیچ چیزش نمی‌شود پابست
هوش مصنوعی: آه از آدمی که وقتی به سمت پستی میرود، هیچ چیز او را حفظ نمیکند و هیچچیز برایش ارزشمند نمی‌شود.
ور شود سوی اوج، شاه شودبرتر از آفتاب و ماه شود
هوش مصنوعی: اگر به سوی قلهها برود، مانند پادشاهی خواهد شد که از خورشید و ماه نیز بالاتر است.
گه به عین‌الحیات گیرد جاگَه شود شوم‌تر ز مرگ فجا
هوش مصنوعی: گاهی مثل چشم زندگی جایی قرار میگیرد و گاهی به قدری ناامیدکننده و ترسناک میشود که از مرگ هم بدتر به نظر میرسد.
نیکنامی عزیزتر چیزی استفرخ آن کو به نیکنامی زیست
هوش مصنوعی: معروفیت و نیکویی نام، از هر چیز دیگری ارزشمندتر است؛ کسی که زندگیاش با نیکنامی سپری شود، سزاوار احترام و ارادت بیشتری است.
مرد بدنام مایهٔ ننگ استزان‌سبب سوی ننگش آهنگ است
هوش مصنوعی: مردی که شهرت خوبی ندارد، موجب شرم و خجالت است و به همین دلیل دیگران به او بیاحترامی می‌کنند.
دشمن مردمان به سرّ و علنکز چه دارند مردمش دشمن
هوش مصنوعی: دشمنان انسانها به آشکار و پنهان نسبت به مردمی که دشمن دارند، شناخت و آگاهی کامل دارند.
آن که اندر زمانه شد بدنامطشت رسوائیش فتاد از بام
هوش مصنوعی: کسی که در این دنیا به بدنامی شناخته شده، بعد از افتادن طشت رسواییاش از بام، رسواییاش نمایان میشود.
نیکنامی بر او حرام شوددشمن مرد نیکنام شود
هوش مصنوعی: اگر کسی به بدی و دشمنی دست بزند، نیکنامی و خوب نامی او از بین میرود، در حالی که دشمنان او به عزت و اعتبار میرسند.
هرکه را نیک یافت بد خواندتا بد خویشتن بپوشاند
هوش مصنوعی: هر کسی که دیگری را خوب ببیند، سعی می‌کند او را بد نشان دهد تا اشتباهات و نواقص خود را پوشش دهد.
این همه ظلم و جور و بدعت‌هاوین بدآموزی و شناعت‌ها
هوش مصنوعی: این همه ستم و بیعدالتی و نوآوریهای نادرست و این رفتارهای ناشایست و زشت.
زادهٔ فکر این گروه بودکآدمیزاد از آن ستوه بود
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که محصول اندیشه و تفکر این جمعیت به خلق و شکلگیری انسانی انجامیده است که از آن موضوع یا شرایط خسته و ناامید شده است.
به خطایی که کرده از این پیشخلق‌را ساخته‌است‌دشمن خویش
هوش مصنوعی: افرادی که قبلاً به اشتباهاتی که انجام دادهاند، دشمنانی برای خودشان ساختهاند.
وز سَر عجب و نخوت و پندارنگشوده لبی به استغفار
هوش مصنوعی: از برتری جویی و خودپسندی و توهمات خود لب به توبه نگشودهام.
بلکه هنجار بدتری گیردصفت کوری و کری گیرد
هوش مصنوعی: در اینجا به این نکته اشاره میشود که برخی از عادات و ویژگی‌های ناپسند میتوانند به وجود آیند و زندگی را دشوارتر کنند. به عبارت دیگر، اگر انسان به اشتباهات خود پی نبرد و آن‌ها را اصلاح نکند، ممکن است دچار مشکلات بزرگتر و بدتر شود.
پیِ پامال کردن یک بَدمی کند صد بدی ز فرط خرد!
هوش مصنوعی: وقتی که به دنبال نابود کردن یک بدی هستی، از شدت عقل و تجربه، ممکن است باعث به وجود آمدن هزاران بدتر از آن شوی.
این‌چنین کس، سزای نفرینستبدترینی که گفته‌اند اینست!
هوش مصنوعی: این شخص، سزاوار بدترین نفرینهاست و بدتر از آنچه گفته شده، اوست.
هیچ نشنیده نکته‌ای ز اصحابهیچ ناخوانده صفحه‌ای ز کتاب
هوش مصنوعی: هیچ نکته‌ای از دوستان نشنیدهام و هیچ صفحه‌ای از کتاب را نخواندهام.
خوب و بد را به‌پای نفع بردهرچه نفعی نداشت بد شمرد
هوش مصنوعی: هر کاری که نفعی داشته باشد، بهعنوان خوب و هر چیزی که نفعی نداشته باشد، بهعنوان بد تلقی میشود.
خویش را شیر شَرزه اِنگاردخلق را صید خویش پندارد
هوش مصنوعی: انسانی که خود را قوی و نیرومند میداند، ممکن است سایرین را به عنوان شکار خود در نظر بگیرد و از قدرتش بر آن‌ها بهرهبرداری کند.
جود را عجز می‌شمارد اووز چنین عجز عار دارد او
هوش مصنوعی: او بخیل را به خاطر ناتوانیاش مورد سرزنش قرار می‌دهد و از این ناتوانی خجالت میکشد.
گر فلوسی به کس دهد روزیهست از آن فلس بر دلش سوزی
هوش مصنوعی: اگر کسی مالی به کسی دیگر بدهد، او همیشه در دل خود حسرت و ناراحتی از آن مالی که داده دارد.
تا ازو پس نگیرد آن انعامنشود سوزش دلش آرام
هوش مصنوعی: تا زمانی که آن نعمت را از او نگیرد، دلش آرام نخواهد شد.
آن‌چنان دستِ آز بوسیدهکه به عباس دوس دوسیده
دوسیده: چسیده - خود را چسبانیده
خویشتن را ز فرط جهل و جنونخوانده گه پطر و گاه ناپلئون
هوش مصنوعی: من هر از گاهی خود را به دلیل نادانی و دیوانگی، یا به اندازهی پطر یا ناپلئون، میخوانم.
لیک اندر عمل ز خوی درشتدست ضحاک را ببسته به پشت
هوش مصنوعی: اما در عمل، به خاطر طبیعت خشن خود، دست ضحاک را از پشت بسته است.
در سیاست ز فرط کین و لجاجگوی سبقت ربوده از حجاج
هوش مصنوعی: در سیاست، به خاطر دشمنی و پافشاری، از حجاج پیشی گرفته است.
محوکرده به خنجر خون‌ریزنام تیمور و شهرت چنگیز
هوش مصنوعی: تاریخ و نامهای بزرگانی چون تیمور و چنگیز به واسطهی خشونت و جنایاتشان در ذهنها ماندگار شده است.
خوانده از جهل و قلت مایهخلق را طفل و خویش را دایه
هوش مصنوعی: در اینجا به این معناست که انسانها به خاطر نادانی و کمبود دانش، گاهی مانند کودکان رفتار می‌کنند و در عین حال دیگران نیز برای کمک به آن‌ها مانند دایهی نوازشگر و پرستار عمل می‌کنند.
دایه‌ای مهربان‌تر از مادرکه بریده است کودکان را سَر
هوش مصنوعی: مراقبی هست که از مادر هم مهربان‌تر است و بچهها را از خطرات و مشکلات دور نگه میدارد.
گلوی شیرخواره بِفشُردهعِرضشان برده، مالشان خورده
هوش مصنوعی: شیرخواره را خفه کرده و مال و اموالشان را گرفتهاند.
همه چشمش به مال همسایه استوای طفلی کش این سَبَع دایه است
هوش مصنوعی: همه به داراییهای همسایهاش نگاه می‌کند و وای به حال آن کودک که تحت سرپرستی این فرد حریص است.
متجددنما و کهنه‌پرستبی‌رقم، قوشچی و بی مِی، مست
هوش مصنوعی: انسانهایی که به ظاهر خود را بهروز و مدرن نشان میدهند، ولی در باطن به گذشته و سنتها چسبیدهاند، نمیتوانند به شکل واقعی لذت ببرند. آن‌ها مانند کسی هستند که در هنر شکار تخصص دارد اما از شادی و سرخوشی بیبهرهاند.
گویی از ملّت و خدا و نمازگوید این ژاژها به دور انداز
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که این صحبتها تنها ادعاهایی درباره ملت، خدا و نماز هستند که ارزش واقعی ندارند، بنابراین باید این حرفها را ناسره و بیمحتوا دور انداخت.
کهنه شد دین و کهنه نیست به کاردهر نو شد تو نیز چیز نو آر
هوش مصنوعی: دین قدیمی شده و دیگر به درد زمانه نمیخورد، بنابراین تو هم باید ایدهها و کارهای جدیدی به دنیا عرضه کنی.
گویی از چیزهای نو آن استکه جماعت سزای احسان است
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که انسانها به خاطر کارهای خوبی که انجام میدهند، لایق پاداش و قدردانی هستند.
هست کشور چو پیکری هشیارعضوش این توده مردم بسیار
هوش مصنوعی: کشور مانند یک بدن هوشیار است و مردم آن، اعضای زیادی هستند که این بدن را تشکیل میدهند.
بد بود هرچه خلق بد بیندبرگزیده است آنچه بگزیند
هوش مصنوعی: هر چه که انسانهای بد در نظرشان قبیح باشد، کسی که خوب است، آنچه را که خود انتخاب کرده، برمیگزیند.
کار مردم به‌دست مردم نِهکار مردم به‌دست مردم بِه
هوش مصنوعی: کار مردم باید به دست خود مردم انجام شود، نه اینکه کار مردم به دست دیگران سپرده شود.
چون شنید این، ره دگر پویداز علیّ ولی سخن گوید
هوش مصنوعی: وقتی این ماجرا را شنید، راه دیگری را در پیش گرفت و از علی ولی سخن به میان آورد.
گوید از کینه در حق اجماعکه هَمَج خواندشان علی و ر‌عاع
هوش مصنوعی: او میگوید که به خاطر کینهجویی در مورد توافق عمومی، علی (علیهالسلام) آن‌ها را افرادی بیمقدار و بیارزش خطاب کرده است.
مردمان را هَمَج خطاب کندجاهل و گول و کج حساب کند
هوش مصنوعی: جاهل از روی نادانی و ناآگاهی، مردم را بیارزش و بیمعنا می‌شمارد و آن‌ها را دچار اشتباه و توهم می‌کند.
خویش را از علی گرفته قیاسفرق ننهاده فربهی ز آماس
هوش مصنوعی: انسان، ویژگیها و خصایص خود را از علی (علی بن ابیطالب) الهام گرفته و تفاوتی میان او و خود قائل نیست، انگار که فقط بر اساس ظاهر و فراخ بودن، خود را میسنجد.
ای علی ناشده مکن دغلیمنگر خلق را به چشم علی
هوش مصنوعی: ای علی، به دیگران با نگاهی که شایستهی توست ننگر و خودت را به تقلید از دیگران مشغول نکن.
آن که غالی خداش پنداردبا تو بسیار فرق‌ها دارد
هوش مصنوعی: کسی که خود را از دیگران برتر و خداوندگار میداند، با تو تفاوتهای زیادی دارد.
اوست شیر خدای عزّوجلتو سگ کیستی؟ جناب اجل
هوش مصنوعی: او بهترین و نیرومندترین موجود است، تو که هستی که در برابر او خود را مطرح کنی؟ ای جان دوست!
تو علی نیستی معاویه هموان یزید درون هاویه هم
هوش مصنوعی: تو مثل علی نیستی، و معاویه هم نیستی و یزید هم نیستی، بلکه در جهنم هستی.
کاندو بودند مهتران عربصاحب‌علم و جود و فضل و ادب
هوش مصنوعی: سران عرب، افرادی بودند صاحب علم، generosity، فضیلت و ادب.
تو یکی ملحد بداندیشیدشمن خلق و عاشق خویشی
هوش مصنوعی: تو انسانی کافر و بدبین هستی که نه تنها با مردم دشمنی میکنی، بلکه به خودت هم محبت نداری.
نه شرف بوی کرده‌ای نه گهرنه پدر دیده‌ای و نه مادر
هوش مصنوعی: تو نه اصالت و ارزش داری، نه چیزی از جان و گوهر، نه پدر را شناختهای و نه مادر را.
زادهٔ فتنه‌ای و فتنه نهادفتنه بر خویش گشته‌ای، فریاد!
هوش مصنوعی: تو نتیجهٔ یک بحران هستی و خودت هم دچار همین بحران شدهای، چه فریادهایی که از تو برنمیخیزد!