بخش ۳۸ - داستان مرد حکیم
هوش مصنوعی: در این متن، شاعر به مشکلات و چالش‌های اخلاقی و اجتماعی اشاره دارد که انسان‌ها در زندگی خود با آن‌ها مواجه می‌شوند. داستان درباره دو دوست است؛ پیرمردی حکیم و جوانی که به خاطر گناهانی که مرتکب شده به زندان افتاده است. پیر به جوان می‌گوید که هرکسی که بدون معرفت و آگاهی از دین و اصول اخلاقی، دوستان قدیمی خود را رها کند و به کسانی که مطمئن نیست و در آموزه‌های دینی ضعیف‌اند نزدیک شود، در واقع مرتکب گناه شده است.
پیرمرد به جوان یادآوری می‌کند که عشق و هوس‌ران‌ها می‌تواند انسان را به سوی بی‌اخلاقی بکشاند و وجدان انسانی نیز در چنین شرایطی نادیده گرفته می‌شود. در ادامه، او از اهمیت دین، تقوی، عفت و احترام به ارزش‌ها سخن می‌گوید و نتیجه می‌گیرد که اگر انسان‌ها از اصول اخلاقی و دینی دور شوند، جامعه دچار هرج و مرج می‌شود و انسانیت رنگ می‌بازد. در نهایت، پیام اصلی متن بر اهمیت آگاهی از ارزش‌ها و اخلاق در زندگی و دوری از ضعف در برابر هوس‌ها و تمایلات نفسانی تأکید می‌کند.
داشت همسایه‌ای به حبس مقیمپیرمردی بزرگوار و حکیم
هوش مصنوعی: یک همسایه داشت که در زندان زندگی میکرد، آن هم پیرمردی محترم و دانا.
پیرشد با جوان رفیق شفیقکه به حبس اندرون خوشست رفیق
هوش مصنوعی: قدیمی و تجربهدار شده دوست نزدیک جوانی که در زندان به خوبی و خوشی باهم زندگی میکنند.
بود ساباطی اندران رستهاز دو سو سمج‌های در بسته
هوش مصنوعی: در آن مکان، دکانهایی وجود دارد که از دو طرف، درهایشان بسته و غیرقابل دسترس هستند.
بود هر لانه جای محبوسیهر اطاقی سرای مایوسی
هوش مصنوعی: هر لانهای به نوعی محصور است و هر اتاقی می‌تواند به مکانی برای ناامیدی تبدیل شود.
یک دو ساعت ز روز بهر نشاطگرد گشتندی اندر آن ساباط
هوش مصنوعی: چند ساعتی از روز را برای شادی و سرگرمی در آن فضای زیبای ساباط گذراندند.
چون که بودند هر دو هم‌آخورزود با یکدگر اُ‌قر
هوش مصنوعی: زمانی که دو نفر همغذا و همرفیق شوند، به سرعت به هم نزدیک می‌شوند و ارتباطی صمیمی میان آن‌ها شکل می‌گیرد.
پیر پرسید شرح حال جوانکرد او شرح حال خویش بیان
هوش مصنوعی: پیر از جوان وضعیت و زندگیاش را پرسید و جوان نیز داستان زندگی خودش را برای او تعریف کرد.
گفت بنگر به بیگناهی منجرم ناکرده روسیاهی من
هوش مصنوعی: ببین چگونه بیگناهیام را نشان میدهد، در حالی که بیدلیل خود را شرمنده و بدنام یافتهام.
پیر گفتش که بیگناه نه‌ایجرم ناکرده روسیاه نه‌ای
هوش مصنوعی: پیر به او گفت که بیگناه نیستی و بدون گناه هم سرشار از سیاهی نیستی.
اولین جرمت آن که بی‌سببیبی‌دل‌آزایئی و بی‌غضبی
هوش مصنوعی: نخستین خطای تو این است که بدون هیچ دلیلی سبب آزردگی دلها شدهای و به کسی کینهورزی نکردهای.
دست شستی ز دوستان قدیمسر سپردی به نورسیده ندیم
هوش مصنوعی: دستت را از دوستان قدیمی شستی و به دوستی تازه روی آوردهای.
دومین جرمت آن که بی‌دینییار بگرفتی و بد آئینی
هوش مصنوعی: دومین خطای تو این است که یاری بیدین را انتخاب کرده‌ای و به راه نادرستی رفتهای.
هرکه آیین و دین نداند چیستحق صحبت یقین نداند چیست
هوش مصنوعی: هر کسی که از اصول دین و آیین بیخبر باشد، نمیتواند به درستی با یقین سخن بگوید و حقایق را درک کند.
سه دگر جرمت آن که آن کس راآن رفیق جدید نورس را
هوش مصنوعی: اشتباه نکن، زیرا آن دوست جدید و نوپای تو، باعث تغییر در شرایط شده است.
راه دادی به خانه در بر خویشآشنا ساختی به همسرخویش
هوش مصنوعی: تو اجازه دادی که کسی به خانهات بیاید و او را به همسرت معرفی کردی.
برهمن را بر صنم بردیکرک را همسر غنم کردی
هوش مصنوعی: تو به معبودی که نماد عشق و زیبایی است، توجه کردی و به نوعی او را در زندگی خود قرار دادی، به طوری که مانند نشانهای از عشق، در کنار خودت حس میکنی.
چارمین، در مسافرت زن رابنهادی به خانهٔ تنها
هوش مصنوعی: در سفر چهارم، او همسر را در خانهای تنها گذاشت.
پنجمین آن که کارخانهٔ خویشبسپردی به مرد زشت اندیش
هوش مصنوعی: پنجمین موضوع این است که تو کار و فعالیت خود را به فردی بدهی که تفکرش ناپسند و زشت باشد.
بنهادی ز جهل بی‌اکراهدنبه را در برابر روباه
هوش مصنوعی: تو از روی نادانی و بدون هیچ فشار و اجبار، دنبهای را در مقابل روباه قرار دادی.
آن که وجدان بدیل دین داردعشق را کی حرام انگارد؟
هوش مصنوعی: کسی که در درونش احساسات معنوی و مذهبی دارد، چگونه می‌تواند عشق را ممنوع و نادرست بداند؟
چون شود عاشق زنی زیباکی نماید ز شرح عشق ابا
هوش مصنوعی: زمانی که کسی عاشق زنی زیبا شود، چه دلیلی دارد که درباره عشقش صحبت نکند و از آن کنارهگیری کند؟
چون که اظهار عشق خویش نمودلابه و لاف‌ها بر آن افزود
هوش مصنوعی: زمانی که عشق خود را ابراز کرد، شروع به بزرگنمایی و فخر فروشی در این باره کرد.
دل زن را ز جای بربایدعاقبت بر مراد چیر آید
هوش مصنوعی: دل زن را از جای خود میرباید و در نهایت به خواستهاش دست مییابد.
زن و مردی قرین یکدیگرخانه خالی و شوی رفته سفر
هوش مصنوعی: مرد و زن در کنار هم در خانهای خالی زندگی میکنند، در حالی که شوهر به سفر رفته است.
قصهٔ عشق و عاشقی به میاندر میانه چه می کند وجدان
هوش مصنوعی: داستان عشق و محبت در دل و جان انسان چه تأثیری میگذارد.
هست وجدان ترازویی موزونبه نهانخانهٔ خیال درون
هوش مصنوعی: ضمیر آگاه انسان مانند ترازویی متناسب و دقیق است که در عمق ذهن و خیال او فعالیت می‌کند.
پارسنگش دل هوسناک استنیز شاهینش نفس بیباک است
هوش مصنوعی: دل انسان گاهی خواستهها و آرزوهای زیادی دارد و مانند پرندهای شجاع و بیپروا می‌تواند به اوج آرزوها پرواز کند.
هرچه می‌خواهد اندر آن خانهسنجد از بهرخویش و بیگانه
هوش مصنوعی: هر چیزی که در آن خانه وجود دارد، به خوبی و خوشی و نیکویی آن مربوط است، خواه از خود صاحب خانه باشد یا از افراد بیگانه.
ور ملامت کندش نفس شریفنفس اماره‌اش دهد تسویف
هوش مصنوعی: اگر نفس محترمش او را سرزنش کند، نفس اماره‌اش او را به تأخیر و تعلل میاندازد.
شهوت و کین و حرص خودکامهغااب آید به نفس لوامه
هوش مصنوعی: خواستهها و حسد و طمع که از ویژگیهای منفی انسان هستند، در نهایت به نفس سرزنشگر او بازمیگردند.
زآن که بی‌شبهه مرد وجدانیهست همدستشان به پنهانی
هوش مصنوعی: چونکه بیتردید انسانی با وجدان وجود دارد که در خفا به آن‌ها کمک می‌کند.
گر حکیمی و گر خردمندینگراید سوی خطا چندی
هوش مصنوعی: اگر تو حکیم و دانا هستی، چرا به اشتباهات نگاه میکنی و به آن‌ها توجه میکنی؟
تا نگویی مطیع وجدان استکاو مطیع اصول عرفانست
هوش مصنوعی: تا زمانی که نگوید که او به وجدانش تسلیم است، بدان که او به اصول عرفان تسلیم است.
تا بود اصل زندگی زر و زورتابود زن‌ضعیف‌ومرد غیور
هوش مصنوعی: تا زمانی که قدرت و ثروت وجود دارد، زنان ضعیف و مردان غیرتمند نیز به حیات خود ادامه میدهند.
تا بود خانواده و زیورصد هزاران تجملات دگر
هوش مصنوعی: تا زمانی که خانواده و زیبایی وجود دارد، چیزهای زیادی از تجملات دیگر نیز هست.
هست واجب معاد و برزخ همهست لازم بهشت و دوزخ هم
هوش مصنوعی: بازگشت به زندگی پس از مرگ ضروری است و وجود برزخ نیز لازم است؛ بهشت و جهنم نیز جزو این ضروریات هستند.
دین و ایمان و عفت است ضرورشرم‌و تقوی‌و غیرت‌است ضرور
هوش مصنوعی: برای زندگی خوب و با خوشبختی، ایمان، عفت و تقوا ضروری هستند. همچنین شرم و غیرت نیز از ویژگیهای مهمی هستند که باید در زندگی رعایت شود.
ور زر و زیور از میانه برفتنظم نوآمد و بهانه برفت
هوش مصنوعی: اگر طلا و جواهر از میان بروند، نظم جدیدی به وجود میآید و بهانههای قبلی دیگر وجود نخواهد داشت.
دین و وجدان یکان یکان برودوین خرافات از میان برود
هوش مصنوعی: دین و وجدان هر کس به تنهایی میروند و این باورهای بیاساس از بین میروند.
لیک تا زر بود مرام جهانزرپرستی بود نظام جهان
هوش مصنوعی: اما تا زمانی که طلا وجود دارد، باورها و ارزشهای این جهان حول محور طلا و ثروت خواهد چرخید.
چانه بیهوده می‌زند وجدانهیچ کاری نمی‌کند وجدان
هوش مصنوعی: وجدان فقط در مورد موضوعات بیفایده بحث می‌کند و در عمل هیچ اقدام مؤثری انجام نمیدهد.
کی فرو چه رود پسندیدهبا چنین ریسمان پوسیده
هوش مصنوعی: کی کسی با یک ریسمان کهنه و پوسیده به زیر آب میرود و از آن راضی است؟
ور یکی شد، هزار می‌نشودبه یکی گل بهار می‌نشود
هوش مصنوعی: اگر چیزی از چند بخش یا عنصر تشکیل شده باشد، نمیتواند به سادگی به یک چیز واحد تبدیل شود. مانند اینکه هزار گل بهاری نمیتواند به یک گل تبدیل شود.
زان که خوی بهیمه در کار استخود فروشنده خود خریدار است
هوش مصنوعی: از آنجا که طبیعت انسان‌ها گاهی مانند حیوانات رفتار می‌کند، هر کسی در واقع هم فروشنده خود است و هم خریدار.
بشنو این نکته را و دار بهٔادور ز من نشنوی شنو ز استاد
هوش مصنوعی: این نکته را خوب گوش کن و تا زمانی که من را نمیشنوی، از استاد بشنو.
« کانچه را نام کرده‌ای وجدانچیست جز باد کرده در انبان
هوش مصنوعی: آنچه را که وجدان نامیدهای، جز باد در کیسه چیزی نیست.
نیک بنگر بدو که بی کم و بیشچون هریسه است و آبدیده سریش
هوش مصنوعی: به خوبی به او نگاه کن؛ او همانند هریسهای است که نه کم دارد و نه زیاد، و به مانند سَریش، بسیار قابل انعطاف و بافا است.
چون کشی، ریش احمق است درازور رها شد درازیش به دو قاز
هوش مصنوعی: اگر برای امتحان به فردی توجه نکنید، هرچقدر هم که خود را بزرگ و مهم نشان دهد، ارزش زیادی نخواهد داشت.
شیر بر غرم چون برد دندانهیچ دانی چه گوبدش وجدان
هوش مصنوعی: وقتی شیر بر سر غرشش دندان می‌زند، آیا میدانی که وجدانش در آن لحظه چه می‌گوید؟
گوبد ای شاه دد هماره بزینوش خور نوش و شادخواره بزی
هوش مصنوعی: ای پادشاه، همیشه مانند ددی باش که شاد و سرخوش زندگی کند و از نوشیدنیهای خوشمزه لذت ببرد.
زان که زبن غرم گول اشتر دلچون کنی طعمه‌ای شه عادل
هوش مصنوعی: از آن جهت که با صدای لشکر، دل انسان مانند طعمه‌ای برای یک شاه عادل می‌شود، در اینجا به نوعی هشدار داده می‌شود که نباید فریب این صدا را خورد.
عمل هضم دد! به معدهٔ میرشیر سازی کند از این نخجیر
هوش مصنوعی: عمل هضم حیوانات وحشی در معدهٔ شیر، آن‌ها را به قدرت و استحکام میرساند. از این رو، میتوان گفت که خوراک و تجربهٔ سختیها انسان را مقاومتر و نیرومندتر میسازد.
کار صید از تو نز ره‌بازبستبلکه از دام، شاه ددسازیست
هوش مصنوعی: کار شکار و گرفتن نوشی از تو نیست، بلکه از تلهای است که خودت برای شکار درست کرده‌ای.
زن جولا چو برکشد بکتاشباز وجدان بدو زند شاباش
هوش مصنوعی: وقتی که زن جولا بر سر کار خود میرود و مسئولیتها را به دوش میکشد، وجدانی که در او هست به او تبریک می‌گوید.
گویدش این نگار جانانهاندر آن تنگ و تار وبرانه
هوش مصنوعی: او به این معشوق زیبا می‌گوید که در آن تنگ و تاریکی که وجود دارد، باید درخشید و خود را نمایان کرد.
نه خورش داشتی نه جامهٔ گرمشوی نیز از رخش ببردی شرم
هوش مصنوعی: تو نه خورشید داشتی و نه لباس گرمی، به همین دلیل شرمنده بودی از اینکه بر چهرهات نور ببرد.
هر دو رستند ازین جوانمردیاین یک از درد و آن ز بی دردی
هوش مصنوعی: هر دو از جوانمردی به جایی رسیدند، یکی به خاطر رنج و دردش و دیگری به خاطر بیدردیاش.
آری این اوستا به هر نیرنگاز یکی خم برآورده ده رنگ
هوش مصنوعی: بله، این کتاب مقدس، با هر فریبی، از یک نقطه شروع ده رنگ و صورت مختلفی به خود گرفته است.
زرد ازو جوی و زعفرانی بینسرخ ازو خواه و ارغوانی بین
هوش مصنوعی: از او رنگ زرد و جوی به وجود آمده و زعفرانی را ببین که سرخی و ارغوانی از اوست.
دهدت زین خم ار کند آهنگنیست بالاتر از سیاهی رنگ»
هوش مصنوعی: اگر از این خم لذت ببری، هیچ چیزی بالاتر از تیرگی رنگ نخواهد بود.