بخش ۶ - فی العلم وحده
هوش مصنوعی: این شعر به دنبال جستجوی حقیقت علم و دانش است. شاعر در آن به تضاد دیدگاه‌ها درباره علم اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که هر فردی نوعی از علم را برمی‌گزیند که ممکن است با طبیعتش هماهنگ باشد. برخی علم را صرفاً خیالات و وسوسه‌ها می‌دانند، در حالی که دیگران آن را مقدس و مرتبط با خدا و رسول می‌پندارند. شاعر آرزو دارد که حد علمی را بشناسد تا از سردرگمی رهایی یابد.
او به این نکته می‌رسد که علم مطلق بی‌حد و مرز است و علم واقعی آن است که انسان را به شناخت خدا و فیض او رهنمون کند. به زعم شاعر، علم باید روح انسان را زنده کند و محبت و بندگی واقعی را در دل انسان ایجاد کند. او بر این باور است که عبادت باید از روی عشق و خوش‌نودی باشد و نه از روی عادت یا انگیزه‌های دنیوی.
ای که هستی، روز و شب، جویای علمتشنه و غواص، در دریای علم
هوش مصنوعی: ای کسی که در هر لحظه از روز و شب، به دنبال علم هستی و مانند غواصی در دریای علم غوطهور میشوی.
رفته در حیرت که حد علم چیست؟از کتب، آیا کدامین خواندنی است؟
هوش مصنوعی: شخصی در حال سردرگمی است که علم و دانایی چه اندازهای دارد و از بین کتابها نمیداند کدام یک ارزش خواندن دارد.
هر کسی، نوعی از آن را رو کندعلم بر وفق طبیعت، خو کند
هوش مصنوعی: هر فردی به نوعی به آن علم روی میآورد و با آن سازگار میشود، به گونهای که با ویژگیهای طبیعیاش هماهنگ گردد.
آن یکی گوید: حساب و هندسهجمله وهم است و خیال و وسوسه
هوش مصنوعی: یکی از افراد میگوید که حساب و هندسه فقط ساختههای ذهن و تخیلات و وسوسههای ما هستند.
و آن دگر گوید که: هان، علم اصولفدیه باشد بر خدا و بر رسول
هوش مصنوعی: و دیگری میگوید که: بشنو، علم اصول به نوعی فدای خدا و پیامبر است.
کاش، حد علم را دانستمیتا از این تشویش و حیرت رستمی
هوش مصنوعی: ای کاش میدانستم که علم چه حد و نطاقی دارد؛ تا از این گیجی و اضطراب رهایی مییافتم.
گر تو را مقصود، علم مطلق استحد آن، نزد قدیم بر حق است
هوش مصنوعی: اگر هدف تو دستیابی به علم مطلق است، باید بدانی که مرز آن طبق نظرات قدما بر حقیقت است.
علم مطلق، بی‌حد و بی‌منتهاستحد بی‌حد باز بی‌حد را سزاست
هوش مصنوعی: علم و دانش مطلق هیچ محدودیتی ندارد و همیشه میتوان برای آن مرزهایی فرض کرد، اما در نهایت این علم بینهایت است و هیچ حدی نمیتواند آن را به طور کامل دربر بگیرد.
ور بود مقصود تو ای حق پرستحد علمی کان کمال انفس است
هوش مصنوعی: اگر هدف تو پرستش خداوند است، پس بدان که حد علمی، کمال جانها و وجودهاست.
علم، آن باشد که بنماید رهتعلم، آن باشد که سازد آگهت
هوش مصنوعی: دانش واقعی آن است که راهی را به تو نشان دهد و تو را آگاه کند.
علم، آن باشد که بشناسی به ویلطف و فیض قادر و قیوم و حی
هوش مصنوعی: علم واقعی این است که بتوانی رحمت و نعمت خداوند قادر و پایدار و زنده را درک کنی.
پس بدانی، قدرت بی‌حد اوفیض و جود و نعمت بی‌عد او
هوش مصنوعی: بنابراین درک میکنی که توانایی نامحدود او همراه با بخشش و نعمتهای بیپایانش است.
آن به تعظیم آردت، بی‌اختیاروین کند در جمله حال امیدوار
هوش مصنوعی: آن شخص به احترام تو وارد میشود و بدون اراده، در هر حالتی که باشد، امیدوار است.
بی‌تصنع، حب خود در دل کندبی‌تکلف، بر عمل مایل کند
هوش مصنوعی: بدون هرگونه ظاهرسازی، عشق خود را در دلها جای میدهد و بیهیچ سختی، دیگران را به عمل و رفتارهای خود متمایل میسازد.
چون ز روی شوق، کردی بندگیآن زمان، داری نشان زندگی
هوش مصنوعی: زمانی که با شوق و علاقه به خدمت و بندگی پرداختی، در آن لحظه نشان زندگی را در درون خود مییابی.
آنکه در طاعت، دلش افسرده استگر به ظاهر زنده، باطن مرده است
هوش مصنوعی: کسی که در عبادت و اطاعت احساس ناراحتی و بیحوصلگی می‌کند، هرچند از نظر ظاهری زنده و فعال به نظر می‌رسد، اما در باطن او حالتی مرده و خالی از روح دارد.
قوم جهال ار عبادت می‌کنندبیشتر، از روی عادت می‌کنند
هوش مصنوعی: گروه نادان اگر عبادت می‌کنند، بیشتر به خاطر عادت است و نه از روی فهم و درک واقعی.
یا عوامی را، به خود داعی بودیا برای دنیوی، ساعی بود
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که یا افرادی عادی به دلیل علاقه خود به کسی دعوت می‌کنند، یا به خاطر اینکه به دنبال منافع دنیوی خود هستند، تلاش می‌کنند.