بخش ۷ - تمثیل
هوش مصنوعی: در این متن، صحبت از بی‌نمازی یکی از اهل راز است که علت ترک نماز خود را بیان می‌کند. او می‌گوید هر بار که قصد نماز کرده، مشکلی ناگهانی برایش پیش آمده است. در ادامه، شخص دیگری از او می‌خواهد که تجربیاتش را با نماز بیان کند و می‌گوید که او مدت زیادی نماز خوانده تا از فقر و احتیاج خارج شود، اما به نتیجه نرسیده و این باعث شده که نماز را رها کند.
نویسنده در اینجا به توهمات عوام اشاره می‌کند که بر پایه‌های خرافی خود، اساس دین را تصور کرده‌اند. همچنین اشاره به جهل می‌کند و می‌گوید که درک درست از مسائل دینی بر اساس عقل و دانش قوی و با بررسی اقوال معصومین به دست می‌آید. در نهایت، بحثی هم در مورد تفویض و جبر مطرح می‌شود و تفاوت‌های آن‌ها بررسی می‌گردد. کل متن به نقد بینش سطحی عوام در مورد دین و ضرورت درک عمیق‌تر مسائل دینی می‌پردازد.
بی‌نمازی با یکی از اهل رازخواست گوید علت ترک نماز
هوش مصنوعی: یک نفر که نماز نمیخواند، با یکی از افراد اهل دل و راز در حال گفتگو بود و میخواست علت ترک نماز خود را بیان کند.
گفت : هر وقتی که کردم قصد آنآفتی آمد به مالم، ناگهان
هوش مصنوعی: او می‌گوید: هر بار که تصمیم گرفتم چیزی را به دست آورم، ناگهان مصیبت یا مشکل بزرگی برایم پیش آمد و همه چیز را از من گرفت.
و آن دگر گفتش که من کردم نمازمدتی بسیار و شبهای دراز
هوش مصنوعی: او به او گفت که من مدت زیادی نماز خواندم و شبهای طولانی را به دعا و عبادت گذراندم.
تا برون آیم ز فقر و احتیاجگیرد آن دکان و بازارم رواج
هوش مصنوعی: تا زمانی که از فقر و نیاز بیرون بیایم، آن دکان و بازارم رونق خواهد گرفت.
حاصلی از وی توقع داشتمچون نشد، یکبارگی بگذاشتم
هوش مصنوعی: از او انتظار نتیجهای داشتم، اما چون محقق نشد، ناگهان او را کنار گذاشتم.
این بود احوال جهال، ای عزیز!این بودشان پایهٔ قدر و تمیز
هوش مصنوعی: ای عزیز! این حال و روز نادانان بود، اینطور بود که ارزش و شایستگی آن‌ها مشخص میشد.
واجبی را در خیال، این گمرهانکرده‌اند از جهل خود، ممکن گمان
هوش مصنوعی: این افرادی که در جهل و نادانی به سر میبرند، به اشتباه تصور کرده‌اند که چیزهای ضروری و واجب را میتوانند از روی خیال و توهم خود درک کنند.
داده نسبت بخل یا غفلت به ویدر مقایل، خویش را دانسته شیء
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به کنایه صحبت می‌کند. او به کسی می‌گوید که بخیل یا غافل است، و در این شرایط، خود را به عنوان یک شیء در نظر میگیرد. به عبارت دیگر، این فرد به جای اینکه احساسات و ارزشهای انسانی خود را نشان دهد، خود را همچون یک چیز بیروح و بیاحساس میبیند.
غیر ممکن، کی ز ممکن کرد فرقآنکه در دریای تشبیه است غرق
هوش مصنوعی: این جمله بیان می‌کند که هیچ تفاوتی بین کسی که در دریای تشبیه غوطهور است و کسی که از ممکنات فراتر رفته وجود ندارد. در واقع، این اشاره به این دارد که در عالم تخیل و تشبیه، تمام افراد به نوعی درگیر هستند و از دنیای واقعی فاصله میگیرند.
تا نشد اوصاف امکانیش فهمکی تواند دید کوته، دست وهم
هوش مصنوعی: تا وقتی که ویژگیهای موجودیتی مشخص نشود، هیچکس نمیتواند با خیال و تصور خود به درک و شناخت آن دست پیدا کند.
ساحت عزت، چه سان داند بریاز خلاء و سطح و بعد جوهری
هوش مصنوعی: جایگاه ارجمندی چگونه میتواند از خالی بودن و فاصله و جوهر جدا باشد؟
تا ندانسته است اعراض عددبر چه معنی خواهدش گفتی احد
هوش مصنوعی: تا زمانی که ندانیم عدد و مفهوم آن چگونه است، نمیتوانیم به درستی دربارهی یکی بودن یا وحدت چیزی صحبت کنیم.
هرچه گوید، در رضا و در غضبزان منزه‌دان، جناب قدس رب
هوش مصنوعی: هرچه بگوید، در خوشنودی و ناخشنودی، او را از هر عیب و نقصی منزه بدانید، ای بزرگوار و مقدس.
گرچه تقدیس خداوند صمداز ره تقلید هم ممکن بود
هوش مصنوعی: هرچند که میتوان خداوند را حتی به خاطر تقلید از دیگران تقدیس کرد، اما این کار به معنای درک واقعی و عمیق حقیقت الهی نیست.
زان جهت گوییم: جمعی از عوامیافته در سلک اسلام، انتظام
هوش مصنوعی: به همین خاطر میگوییم که تعدادی از افراد عادی در زمره مسلمانان قرار گرفته و به نوعی سامان یافتهاند.
لیک، این اسلام، حکم ظاهر استتا برون آید ز گبر و بت‌پرست
هوش مصنوعی: اما این اسلام، تنها یک ظاهر است تا از دل غیرمسلمانان و بتپرستان بیرون بیاید.
گرنه فضل از حق خود دارد قبولکی شود مقبول تقلید اصول
هوش مصنوعی: اگر اصالت و فضیلت از خود حقی نداشته باشد، پس چگونه میتواند تقلید اصول را بپذیرد و مورد قبول واقع شود؟
بلکه آن تقلید هم از مشکلاتاصل مطلب چون بود از غامضات
هوش مصنوعی: تقلید از اصل موضوع نیز یکی از سختیها و پیچیدگیهای آن به شمار میرود.
ز آن، نبی مجمل رساند اول پیامکه در آن منظور بودش خاص و عام
هوش مصنوعی: پیام ابتدایی که توسط پیامبر به صورت مختصر منتقل شد، به گونهای بود که برای همه، چه خاص و چه عام، مفهومی قابل فهم داشت.
رفته رفته، عقلها چون شد قوییافت بسطی مجملات معنوی
هوش مصنوعی: کمکم عقلها قویتر شدند و توانستند مفاهیم پیچیدهای را که به صورت مختصر بیان شده بود، بهتر درک کنند.
آنکه از علم سیر دارد خبرکرده در اقوال معصومین نظر
هوش مصنوعی: کسی که از علم و دانش سیراب شده است، به سخنان معصومین توجه و نگاه می‌کند.
دیده اجمالات و تفصیلاتشاندر تکلم، مختلف حالاتشان
هوش مصنوعی: چشمهاشان به گونهای است که کلیات و جزئیات را در سخنانشان نمایش میدهند و حالات مختلفی را نشان میدهند.
سائلی پرسید از تفویض و جبرتا شناسد، کیست در امت چو گبر
هوش مصنوعی: سوالی مطرح شد دربارهی تقدیر و اختیار، تا مشخص شود در این امت چه کسی مانند بتپرستان است.
گفت: تفویض، آنکه اعمال تمامحق مفوض کرده باشد بر آنام
هوش مصنوعی: او گفت: تفویض به معنای این است که کسی تمام کارهایش را به اختیار و اراده دیگری واگذار کرده باشد.
راست گفت؛ این نیز تفویضی بدستلیک، آن نه کز پیمبر واردست
هوش مصنوعی: او حق گفته است؛ این هم نوعی واگذاری است، اما آنچه که از پیامبر آمده است، این نیست.
چون نبودش تاب استعداد و درککرد زان تفسیر، این تفیض، درک
هوش مصنوعی: وقتی که او توانایی درک و پذیرش آن مطلب را نداشت، از آن تفسیر فهمید که این بخشش و نعمت را نمیتواند درک کند.