بخش ۱۲ - فی التکلیف والشوق
هوش مصنوعی: این شعر به مفهوم حرکت و تولد موجودات بر اساس اراده و مشیت الهی اشاره دارد. شاعر تأکید می‌کند که هر چیزی در این دنیا با توجه به خواست حق و نه به دلیل تصادف یا اختیار خود، به وجود می‌آید. او می‌گوید که نیک و بد را صرفاً از روی شوق نمی‌توان شناخت، بلکه باید به اصول دینی و عقلانی توجه کرد. همچنین شاعر به تفاوت‌های ذاتی بین موجودات اشاره کرده و می‌گوید که هر یک از آنها ویژگی‌ها و صفات خاص خود را دارند. در نهایت، او نسبت به فهم این مفاهیم هشدار می‌دهد و بر لزوم درک صحیح آنها تأکید می‌کند تا از انحراف و ضایع کردن خود در جلال الهی پرهیز شود.
هان، مدان بیگار تکلیفان عامهان! مدان ضایع رسالات و پیام
هوش مصنوعی: اَه، مراقب باش که وظایف عمومی را بیملاحظه انجام ندهی! مراقب باش که رسالتها و پیامها را نابود نکنید.
باید اول آید از حق نهی و امرغیر مختص، نه به زید ونه به عمرو
هوش مصنوعی: باید ابتدا از خداوند فرمان و نهی بگیریم که این احکام عمومی و برای همه است، نه اینکه فقط مختص به فرد خاصی مثل زید یا عمرو باشد.
ز استماع آن دو تا بارز شده استشوق مکنونی که در نیک و بد است
هوش مصنوعی: از شنیدن آن دو، شوقی در وجود تو پدید آمده که در نیک و بد آشکار است.
امر و نهی شرع و عقل و دین ز ربشرط شوق این و آن دان، نه سبب
هوش مصنوعی: حکم و دستورات شرع، عقل و دین، تنها شرطی برای شوق و اراده انسانها هستند و نه علت و دلیل اصلی.
شرط اصلا محدث مشروط نیستگرچه از بهر حدوثش، بودنی است
هوش مصنوعی: شرط واقعی برای یک چیز، وابسته به وجود آن چیز نیست، هرچند که برای به وجود آمدن آن، نیاز به شرایطی داریم.
گر نباشد بارش نام از سمااز زمین کی روید اقسام گیا
هوش مصنوعی: اگر باران نعمت الهی نبارد، چگونه گیاهان از زمین رویش میکنند و رشد مییابند؟
گل، به فیض عام، روید از زمینلیک این باشد چنان و آن چنین
هوش مصنوعی: گل، به برکت و رحمت عمومی، از زمین میروید، اما این رشد و شکلگیری هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند.
این یکی خارست آن یک گل به ذاتهر یکی دارد ز ذات خود صفات
هوش مصنوعی: این متن به نوعی دستهبندی و تفاوت میان افراد و خصایص آنها اشاره دارد. در واقع، برخی افراد مانند خاری هستند که ناپسند و زشت به نظر میآیند، در حالی که برخی دیگر مانند گلها زیبا و دوستداشتنیاند. هر یک از این افراد ویژگی‌ها و صفات خاص خود را دارند که ناشی از ذات و ماهیت آنهاست.
سنبل و گل، بهر روییدن دمیدخار و خس را بهر تون او آفرید
هوش مصنوعی: سنبل و گل برای رشد و شکفتن به وجود آمدهاند، و خداوند نیز خار و خس را برای تأمین نیازهای زمین خلق کرده است.
بارش اینها را چنین حالات دادپس به بارش، حال ذات از وی نزاد
هوش مصنوعی: این بارشها حالاتی به این چیزها بخشید، بنابراین طبیعت و ویژگی‌ها از این بارش ناشی نمیشود.
گر نکردی فهم، بگذر زین مقالخویش را ضایع مکن اندر جلال
هوش مصنوعی: اگر متوجه نشدی، از این سخنان بگذر و اجازه نده که خودت را در طعنه و تمسخر بیندازی.