بخش ۲ - در علو مقام انسان
هوش مصنوعی: این شعر به وصف مقام و جایگاه انسان و ارتباط او با خدا می‌پردازد. شاعر از پاکی و اصل وجودی انسان می‌گوید که از ازل برآمده و به دنیا آمده است. او به عنوان مخلوق برتر، به تجلیل از مقام خود و نقش مهمش در هستی اشاره می‌کند. شاعر تاکید دارد که انسان، کلید گنج خداست و به دلیل وجودش، عالم و آدم به خلافت او متکی هستند. او همچنین بر عظمت نور و روح انسان و قدرت او در هدایت و تغییر عالم اشاره می‌کند و در نهایت، بر اهمیت اراده و همت انسان برای بالا رفتن از مراحل عالی وجود تاکید می‌کند.
ای ز ازل گوهر پاک آمدهگوهر تو زیور خاک آمده
هوش مصنوعی: ای که از آغاز وجود، گوهر پاکی هستی، بدان که زیبایی و ارزش تو به خاک و زمین آمده است.
چنبر نه چرخ بسی بیخت خاکتا تو برون آمدی ای در پاک
هوش مصنوعی: برای مدت زیادی، زنجیری از خاک بر گردن بود، تا اینکه تو با پاکیات از آن خلاص شدی.
آن خلفی تو که ز روز نخستکون به مهمانی شش روز تست
هوش مصنوعی: از آغاز آفرینش، آن چیزی که به انسانها به عنوان مهمانی و زندگی واگذار شده، شش روز است.
خود ز پدر گر چه کنون آمدیبا پدر از حجله برون آمدی
هوش مصنوعی: با اینکه تو از پدر به دنیا آمدهای، اما ممکن است پدر هم از جای دیگری به زندگی تو وارد شده باشد.
دفتر معنی تو ز بر خواندهٔتختهٔ اسما ز پدر خواندهٔ
هوش مصنوعی: تو مانند دفتر مشق، معانیات از نوشتههای پدر آموزش یافته و بر صفحات حروف و واژهها نقش بسته است.
عرصهٔ عالم به مسافت تراستدولت آدم به خلافت تراست
هوش مصنوعی: جهان به وسعتی که دارد در اختیار توست و مقام انسانی به رهبری و ادارهٔ امور به تو واگذار شده است.
نعل دگرگون زده اسپت به طعنبر رخ ابلیس شده داغ لعن
هوش مصنوعی: زین نعل تغییر جهت داده، اسب به شکست ابلیس به عنوان ملامت نیشتر زده و بر چهره او اثر بدی گذاشته است.
چرخ و زمین امر قضایت نبشتلوح و قلم سر هدایت نبشت
هوش مصنوعی: سرنوشت و تقدیر انسان بر روی لوح و قلمی که برای هدایت نوشته شده، ثبت شده است. به عبارت دیگر، همه اتفاقات و مسیرها به نوعی از قبل تعیین شدهاند و در دفتر سرنوشت ثبت گردیدهاند.
حبل ورید تو فکنده بلنددر شرف کنگر الله کمند
هوش مصنوعی: رشته و زنجیر تو بلندتر از آن است که در برابر خدای بزرگ بتواند گره بخورد.
نور تو هنگامهٔ انجم شکستدست تو تسبیح ملایک گسست
هوش مصنوعی: نور تو به قدری درخشان است که ستارگان را تحت تأثیر قرار میدهد و قدرت تو باعث میشود که ملائکه هم دیگر نتوانند تسبیح خداوند را ادامه دهند.
جان و جهان همه عالم توییوانچه نگنجد به جهان هم تویی
هوش مصنوعی: تو جان و روح تمامی عالم هستی و هر چیزی که فراتر از جهان باشد، باز هم تویی.
هفت در از گوهر تیغ تو زنگنه کمر از دور میان تو تنگ
هوش مصنوعی: هفت در از جواهر تیغ تو با زنگ و زشتی بسته شده و کمر تنگ تو از دور به چشم میآید.
گنج خدا را تو کلید آمدینز پی بازیچه پدید آمدی
هوش مصنوعی: تو به عنوان کلیدی به دنیای خدا آمدهای و نه برای سرگرمی یا بازی.
چرخ که از گوهر احسانت ساختآیینهٔ صورت رحمانت ساخت
هوش مصنوعی: چرخ، که از لطف و مهربانی تو شکل گرفته، تبدیل به آینهای شده که نمایانگر صورت خداوند رحمان است.
آینه زینگونه که داری بچنگآه و هزار آه که داری به زنگ
هوش مصنوعی: آینه به همین شکلی که هستی، پر از درد و آههایی است که در دل داری.
ور تو همان آب و گلی در سرشتپخته شو از مایهٔ گلخن چو خشت
هوش مصنوعی: اگر تو از همان آب و گل ساختهشدهای، باید سعی کنی از آن شرایط و وضعیت اولیهات فراتر بروی و با تلاش و کوشش، به مرحلهای بالاتر و بهتر از خودت دست پیدا کنی.
مرتبه‌ای جو که برانی به ماهکس نخورد شربت باران ز چاه
هوش مصنوعی: اگر کسی به جایگاه بالایی برسد و به ویژگیهای خوب دست یابد، هیچ کس دیگر نمیتواند مانند او از زندگی و نعمتها بهرهمند شود.
بس که مه تو ره بالا گزیداول ذوالنون شد و پس بایزید
هوش مصنوعی: به خاطر نور و روشنی که به سمت بالا میرفت، ابتدا ذوالنون به مرتبهی بلند رسید و سپس بایزید.
هیچ کسی ره سوی بالا نیافتتا قدم از همت والا نیافت
هوش مصنوعی: هیچ کس به قلههای بلند موفق نشده مگر اینکه از اراده و تلاش بالا برخوردار بوده باشد.
برنروی یک قدم از جای خویشتا ننهی بر دو جهان پای خویش
تا از دو جهان دل نکنده باشی یک قدم از جایگاهی که ایستاده ای فراتر نروی.
دیدهٔ اندیشه فلک بیز داررخنه مبین پیک نظر تیز دار
هوش مصنوعی: چشم فکری که به آسمان دوخته شده، درنگ نکن و به دقت نگاه کن تا جزییات را ببینی.