بخش ۲۷ - خرامش کردن سرو لیلی، با سرو قدان همسایه، سوی بوستان، و شناختن آزاده‌ای آن نو بران را، و زبان سوسنی کشیدن، و غزلی جگر دوز، از یک اندازهای مجنون، به آواز نرم روان کردن، و بر دل لیلی زدن، و کاری آمدن، و باز جست کردن لیلی طیرگی بلبل خار نشین خود را، و آزمودن آن راوی تعطش لیلی را، سوی خونابهٔ مجنون و مرگ مجنون، به قبلهٔ کرم کردن، و سوخته شدن لیلی، و به گرمی در خانه باز آمدن، و به تب اجل گرفتار شدن - امیرخسرو دهلوی

گویندهٔ این حدیث زیبازین گونه نگاشت روی دیبا:

کان زهرهٔ شب نشین بی‌خوابچون در غم دوست ماند بی‌تاب

چون غم زدگان به درد می‌بودبا ناله و آه سرد می‌بود

هر گریه که کرد موج خون ریختهر دم که زد آتشی برون ریخت

با سایه ، غم دراز می‌گفتدر پیش خیال راز می‌گفت

هر چوب ز حجرهای دردشزر چوبه شده ز رنگ زردش

بی وسمه، کمان ابروانشبی سرمه، دو نرگس روانش

خالی شده از جلا جمالشمعزول شده ز جلوه خالش

گشته خم طرهٔ چو شمشاداز زخم زبان شانه آزاد

بی خویش ز گفت و گوی خویشانوز طعنه چو زلف خود پریشان

غم، گر چه بگفت دردناکستدر سینه گره زنی هلاکست

دل دوختن غم ار چه خونستلب دوختن آفت درونست

گردد چو تنور بسته سرگرمپولاد درشت را کند نرم

دشنه، به جگر فرو توان خوردسختست، فرود خوردن درد

مرده است که بی خروش باشدنشتر خورد و خموش باشد

آن خم، که درون بود زلالشبیرون گذرد نم از سفالش

آن کبک قفس چو آمدی تنگکردی به طواف وادی آهنگ

بر پشت جمازهٔ سبک خیزاز حجرهٔ غم برون شدی تیز

با چند پری‌وش بهشتیراندی به سراب دشت کشتی

گفتی غمی از شکسته حالیکردی به سخن درونه خالی

با سبزه ز دوست راز گفتیبا سرو غم دراز گفتی

شب چون سوی خانه باز گشتیبازش غم دل دراز گشتی

چون شمع ز غم فسرده می‌بودشب سوخته روز مرده می‌بود

روزی ز غم اندرون زبونیتنگ آمد از انده درونی

از کنج سرای آتش اندودسرگشته برون شتافت چون دود

خوبان که بدید هم نشینشگشتند به همرهی قرینش

گه، بر رخ یاسمین خمیدندگه، در ته شاخ گل چمیدند

هر سرخ گلی، شکوفه پروردلیلی، به میانه چون گل زرد

هر غنچه، گشاده لب به خندهلیلی، چو بنفشه سر فگنده

هر لاله، به بوی، مشک گشتهلیلی، چو نهال خشک گشته

هر کبک، روان به ناز مایللیلی، چو تذرو نیم‌بسمل

لختی چو دران بساط گل رویگشتند میان سبزه و جوی

از گرمی آفتاب سوزاندر سایه شدند نیم روزان

در انجمنی که رشک مه بودیک سایه و آفتاب ده بود

شخصی ز موافقان مجنونصافی گهری چو دُرّ مکنون

از سوز رفیق، سینه پر داغمی‌گشت، به جلوه گاه آن باغ

بشناخت که آن بتان کدامندهر یک به چه نسبت و چه نامند

در حلقهٔ‌شان نمود میلیشد در پی آزمون لیلی

کان باده که کرد قیس را مستدر لیلی، ازان سرایتی هست؟

در گلشن آن بهار خندانبرداشت نوای دردمندان

سوزان غزلی ز قیس دلکشمی‌گفت چو شعله‌های آتش

زان زمزمهٔ جراحت انگیزمی‌زد به جگر زبانهٔ تیز

خوبان که نوای او شنیدنددر پردهٔ جامه جان دریدند

زان نغمه شدند دور از آرامچون آهوی هند و اشتر شام

معشوقه چو نام یار بشنیدوان نالهٔ جان گذار بشنید

شوریده ز جای خویش برخاستستر ادبش، ز پیش برخاست

در پیش غزل سرای، شد زود،رخساره به پشت پای او سوز

گفت از سر گریه کای نکو خویبیگانه نمای آشنا روی

دانم که بدین دم نژندیداری اثری ز دردمندی

زین نو غزلی که کردی آغازنو گشت مرا غم کهن باز

زان غم زده کاین ترانه رانی،ما را خبری ده، ار توانی

کز دست دل ستم رسیده،چونست میان آب دیده؟

منزل به کدام غار دارد؟بستر ز کدام خار دارد؟

با کیست زر و ز تیره رازش؟چون می‌گذرد شب درازش؟

دارد به دگر خیال میلی،یا هم به خیال روی لیلی؟

بشنید چو آن سخن خردمندبگشاد به آزمون دمی چند

گفت: ای ز وفا سرشته جانتقاصر ز حدیث دل زبانت

آن یار که بهر اوست این گفتدل ز اندهٔ او بباید رفت

کز تو شده بود دور و مهجوردور از تو ز خویش نیز شد دور

دل را به تو داده بود، آزادجان نیز به بیدلی ترا داد!

تا زیست، نظر به سوی تو داشتچون مرد، هم آرزوی تو داشت

زان ره که گذشت، بی جمالتهمره نشدش، مگر خیالت

چون با تو نبود دوش با دوشبا خاک سیاه شد هم آغوش

آن را که برامد از غمت هوشهان، تا نکنی ز دل فراموش!

لیلی چو شنید این سخن رابر خاک فگند سرو بن را

می‌زد سر و دست و پای در خاکچون مرغ بریده سر بتا پاک

خوبان دگر که حال دیدنداز هر طرفی فرا دویدند

شوریده ز جاش بر گرفتندفریاد و نفیر در گرفتند

بی خویشتنش به خانه بردندزان گونه، به مادرش سپردند

شد پیرزن جگر دریدهزان تیره نفس، نفس بریده

افتاد برو چو خس برآبییا بر سر آتشی کبابی

بتوان ز جگر برید پیونددیدن نتوان خراش فرزند