غزل شمارهٔ ۶۹۷
هوش مصنوعی: این شعر به انعکاس سرنوشت و گذران عمر انسان‌ها می‌پردازد و به تأمل در گذشته و لحظه‌های سپری شده اشاره می‌کند. شاعر با مثال‌هایی چون شمع و اشک، نشان می‌دهد که زندگی همیشه در حال گذر است و هیچ‌کس نمی‌تواند از تأثیرات گذشته رهایی یابد. در این راه، هر قدمی که برمی‌داریم، نشانه‌ای از گذشته است و ما نمی‌توانیم از آن فرار کنیم. همچنین شاعر به لزوم آموختن از تجربه‌ها و عذرخواهی بابت دعوی‌های بی‌اساس اشاره می‌کند و به این نکته می‌پردازد که ثروت واقعی در زندگی از عوامل مادی نیست، بلکه به آگاهی و تجربه‌های انسان بستگی دارد. در پایان، به یادآوری این نکته می‌پردازد که باید به آینده توجه کنیم، هرچند که همه‌چیز در حال گذر است.
چون شمع اگر خلق پس و پیش گذشته‌ستتا نقش قدم پا به سر خویش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر آن است که انسان باید مانند شمع باشد، روشن و فدای دیگران. شمع با سوختن، نور و گرما می‌دهد، حتی اگر با این کار خود را به خطر بیندازد. در اینجا، اشاره به این است که باید برای دیگران مفید بود و در این راه، از خودگذشتی کرد.
در هیچ مکان رام تسلی نتوان شدزین بادیه خلقی به دل ریش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: در هیچ جایی نمیتوان به آرامش رسید، زیرا در این بیابان، افرادی هستند که دلشان پر از درد و غم شده است.
گر راه روی بر اثر اشک قدم زنهستی‌ست خدنگی که ز هر کیش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: اگر در مسیر اشک و غم قدم میزنی، مانند تیری هستی که از هر هدفی عبور کرده است.
شاید ز عدم گل کند آثار سراغیاز دشت، غبارِ همه‌کس پیش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: شاید از عدم، نشانههایی از گل پیدا شود؛ در حالی که همه افراد در دشت غبار گذشته خود نشانه دارند.
هر اشک که گل کرد ز ما و تو به راهی‌ستاین آبله‌ها بر سر یک نیش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: هر اشکی که از ما و تو جاری شده، نشاندهندهی رنج و غمی است که به نوعی در زندگیمان وجود دارد، و این رد پاهای غم، به نوعی بر سر یک زخم قدیمی است که هنوز اثرش باقی مانده است.
روز دو دگر نیز به کلفت سپری گیرزین پیش هم اوقات به تشویش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: در روزهای آینده نیز باید با دقت و احتیاط بیشتری رفتار کرد، زیرا در گذشته نیز لحظات مشوش و پر اضطرابی داشتیم.
شیخان همه آداب خرامند و لیکنزین قافله‌ها یک‌دو قدم ریش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: اصطلاح "شیخان" به معنای بزرگترها یا معلمان است که روشها و آداب خاصی را دنبال میکنند. آنها با وقار و آرامش در حرکتاند، اما در میان این جمع، تنها یک یا دو نفر هستند که تجربه و دانش بیشتری دارند و به نوعی راه را برای دیگران هموار کردهاند. به عبارت دیگر، در میان افرادی که ظاهراً حرفهای و با دانشاند، تعداد کمی واقعاً این ویژگیها را دارا هستند و از دیگران متمایزند.
آدم‌گری از ریش بیاموز که امروزهر پشم ز صد خرس و بز و میش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: آدم باید از ریش دیگران درس بگیرد، چون امروز هر یک تار موی او، حاکی از تجربه‌ها و داستانهای بسیار است.
ای پیر خرف شرم کن از دعوی شوخیعمری که کمش می‌شمری بیش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: ای پیر عاقل، از ادعای شوخیات شرم کن؛ عمر تو را که به حساب میآوری، دیگر مدت زیادی گذشته و چیزهای زیادی از دست رفته است.
زین بحر که دور است سلامت ز کنارشآسوده همین کشتی درویش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: در این دنیا که در آن امنیت و آرامش به دور است، همین کشتی ساده و بیادعای درویش توانسته است از کنارههای خطرناک عبور کند و به سلامت بگذرد.
سرمایه‌هوایی‌ست چه دنیا و چه عقبااز هرچه نفس بگذرد از خویش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: سرمایهای که برای انسان ارزش دارد، همان نفس و روح است. این سرمایه نه تنها در دنیای مادی بلکه در آخرت نیز قابل توجه است. هر چیزی که از انسان عبور کند، در واقع از خود او گذشته است و اهمیت کمتری دارد.
بیدل به جهان گذران تا دم محشریک قافله آینده‌میندیش گذشته‌ست
هوش مصنوعی: تصور نکن که زندگی فقط به آنچه که گذشت مربوط میشود، زیرا تا زمانی که دنیا به پایان نرسیده، هنوز آیندهای وجود دارد که باید به آن توجه کرد.