بخش ۵۰ - باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن
هوش مصنوعی: شاعر در این متن به اهمیت تلاش و جهاد در مسیر انبیاء و اولیاء اشاره می‌کند. او به این نکته می‌پردازد که تلاش‌های مؤمنان و پیامبران در برابر مشکلات و سختی‌ها به درستی و زیبایی راست می‌شود و نتایج مثبت دارد. همچنین، به این موضوع اشاره می‌کند که تلاش و جهاد در مسیر ایمان و طاعت مهم است و نباید از مشکلات و ناکامی‌ها ناامید شد.
شاعر دنیا را به زندانی تشبیه می‌کند و می‌گوید که باید از آن رها شویم و به فکر آخرت باشیم. او متذکر می‌شود که مال و ثروت باید برای دین و اهداف نیکو استفاده شود و اگر به دل بندیم، مال می‌تواند مانع ما در راه رسیدن به خدا شود. در نهایت، تأکید می‌کند که جهد و تلاش بخشی از مسیر است و نباید از آن غافل شد.
شیر گفت آری ولیکن هم ببینجهد‌های انبیا و مؤمنین
هوش مصنوعی: شیر گفت: درست است، اما نگاهی به تلاشها و کوششهای پیامبران و مؤمنان بینداز.
حق تعالی جهد‌شان را راست کردآنچه دیدند از جفا و گرم و سرد
هوش مصنوعی: خداوند تلاش‌های آنها را به درستی هدایت کرد، هر چیزی که از زخمها و سختی‌ها و دشواریها مشاهده کردند.
حیله‌هاشان جمله حال آمد لطیفکل شیء من ظریف هو ظریف
هوش مصنوعی: تمام ترفندها و نیرنگهایشان به خوبی و با نازکی خاصی نمایان شده است، زیرا هر چیزی به نرمی و لطافت خاص خود از زیبایی برخوردار است.
دام‌هاشان مرغ گردونی گرفتنقص‌هاشان جمله افزونی گرفت
هوش مصنوعی: دامها و تلههایشان مرغی از آسمان گرفت و نقصها و کجتوییهایشان را افزایش داد.
جهد می‌کن تا توانی ای کیادر طریق انبیاء و اولیا
هوش مصنوعی: هر تلاشی که میتوانی انجام بده تا در مسیر پیامبران و اولیاء قرار بگیری.
با قضا پنجه زدن نبود جهادزانکه این را هم قضا بر ما نهاد
هوش مصنوعی: برای مقابله با سرنوشت و تقدیر، تلاش و مبارزه کردن معنا ندارد، چرا که این نیز به دست تقدیر بر ما قرار داده شده است.
کافر‌م من گر زیان کرده‌ست کسدر ره ایمان و طاعت یک نفس
هوش مصنوعی: اگر کسی در مسیر ایمان و اطاعت، به زحمت و ضرری دچار شود، من خود را کافر میدانم.
سر شکسته نیست، این سر را مبندیک دو روزک جهد کن باقی بخند
هوش مصنوعی: سرت را به خاطر یک مشکل کوچک ناراحت نکن، کمی تلاش کن و باقی وقت را خوش باش.
بد محالی جست کاو دنیا بجستنیک حالی جست کاو عقبی بجست
هوش مصنوعی: در جستجوی زندگی، اگر کسی تنها به دنیا بپردازد، به نتایج بدی میرسد؛ اما اگر به فکر آخرت باشد و تلاش کند، به خوبی و خوشی خواهد رسید.
مکر‌ها در کسب دنیا بارد استمکر‌ها در ترک دنیا وارد است
هوش مصنوعی: در تلاش برای به دست آوردن دنیا، فریبکاریها و زیرکیهای زیادی وجود دارد، و همچنین در دوری از دوستیهای دنیوی و ترک آن نیز ترفندهایی نهفته است.
مکر آن باشد که زندان حفره کردآنکه حفره بست آن مکری‌ست سرد
هوش مصنوعی: دسیسه و فریبکاری زمانی است که کسی به طور پنهانی و زیرکانه، طعمهای بیفکند و در عین حال به نظر برسد که کاری نکرده است. آن شخص، با تدبیر و حامی خود، در واقع در حال ایجاد خدعهای بزرگ است.
این جهان زندان و ما زندانیانحفره‌کن زندان و خود را وا رهان
هوش مصنوعی: این دنیا مانند یک زندان است و ما به نوعی زندانیان آن هستیم. باید تلاش کنیم تا از این قید و بندها آزاد شویم و خود را رها کنیم.
چیست دنیا از خدا غافل بدننه قماش و نقده و میزان و زن
هوش مصنوعی: دنیا چیست جز اینکه انسان از خدا غافل باشد؟ فقط چند تکه پارچه و کالای نقد و مقیاس و زن وجود دارد.
مال را کز بهر دین باشی حمولنعم مال صالح خواندش رسول
هوش مصنوعی: اگر مالی که به خاطر دین و هدفهای معنوی به دست آمده باشد، آن مال را پیامبر (ص) مال صالح نامیدهاند.
آب در کشتی هلاک کشتی استآب اندر زیر کشتی پشتی است
هوش مصنوعی: اگر آب به داخل کشتی نفوذ کند، کشتی غرق می‌شود و نابود می‌شود، اما اگر آب در زیر کشتی باشد، باعث پشتیبانی و ثبات آن است.
چونکه مال و ملک را از دل براندزان سلیمان خویش جز مسکین نخواند
هوش مصنوعی: وقتی که مال و ثروت از دل انسان دور شود، جز افراد نیازمند و بیچاره به یاد نمیآورد.
کوزهٔ سربسته اندر آب زفتاز دل پر باد فوق آب رفت
آبِ زفت: آب فراوان
باد درویشی چو در باطن بودبر سر آب جهان ساکن بود
هوش مصنوعی: باد درویشی وقتی در درون خود آرامش دارد، بر روی آب دنیا نیز ساکن و بیتحرک است.
گر‌چه جملهٔ این جهان ملک وی‌ستملک در چشم دل او لاشی‌ست
هوش مصنوعی: اگرچه تمام این جهان به او تعلق دارد، اما در نظر او این ملک چیزی ارزشمند نیست.
پس دهان دل ببند و مُهر کنپر کنش از بادِ کبرِ من‌لدن
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که باید حرف دل را نگهداری و نزد خودت محافظت کنی، و به جای آن، خودت را از احساسات و خودبزرگبینی دور کنی.
جهد حق‌ست و دوا حق‌ست و دردمنکر اندر نفی جهد‌ش جهد کرد
تلاش و کوشش و درمان و درد همگی حق هستند ، اما منکر در تلاش است تا نفی بکند تلاش کردن را