بخش ۹۵ - مضرت تعظیم خلق و انگشت‌نمای شدن
هوش مصنوعی: این شعر به موضوع اخلاق و رفتار انسانی می‌پردازد و نقدی بر خودبزرگ‌بینی و تکبر دارد. شاعر اشاره می‌کند که انسان‌ها در تلاش‌اند تا خود را برجسته نشان دهند و به مدح و تحسین دیگران وابسته هستند. او بر این باور است که این نوع خودستایی و وابستگی به تشویق دیگران می‌تواند باعث زوال شخصیت و روح انسان شود.
شاعر همچنین به این نکته اشاره می‌کند که انسان باید در برابر تکبر و خودخواهی مقاومت کند و به افتادگی و humildity بپردازد. او معتقد است که اگر انسان مدح و تحسین را از دیگران بپذیرد، ممکن است به غرور و نابودی روحی دچار شود. در نهایت، او یادآور می‌شود که باید سعی کنیم از ویژگی‌های خوب دیگران الهام بگیریم و خود را به خوبی‌ها نزدیک کنیم تا از شریرانی که ممکن است در اطراف ما باشند، دوری کنیم.
تن قفس‌شکل است، تن شد خار جاندر فریب داخلان و خارجان
هوش مصنوعی: بدن مانند یک قفس است و در واقع روح در آن مانند خاری درون و برون آدمیان گرفتار شده است.
اینْش گوید من شوم هم‌راز تووآنش گوید نی! منم انباز تو
هوش مصنوعی: این یکی می‌گوید که من رازدار تو میشوم و آن یکی پاسخ میدهد که نه، من همدست تو هستم.
اینش گوید نیست چون تو در وجوددر جمال و فضل و در احسان و جود
هوش مصنوعی: این شخص می‌گوید که کسی مانند تو وجود ندارد، نه در زیبایی و نه در بخشندگی و خوبی.
آنش گوید هر دو عالم آن تستجمله جانهامان طُفیل جان تست
هوش مصنوعی: هر دو جهان به تو اشاره میکنند و تمام وجود ما به خاطر توست.
او چو بیند خلق را سرمست خویشاز تکبر می‌رود از دست خویش
هوش مصنوعی: او وقتی میبیند که مردم به خاطر خودخواستهگیاش مست و سرمست هستند، از کنترل خودش خارج می‌شود.
او نداند که هزاران را چو اودیو افکنده‌ست اندر آب جو
هوش مصنوعی: او نمیداند که مانند خودش هزاران نفر دیگر نیز در دام مشکلات گرفتار شدهاند و در حال غرق شدن هستند.
لطف و سالوس جهان خوش لقمه‌ای‌ستکمترش خور کان پُر آتش لقمه‌ای‌ست
سالوس: تمجید و چربزبانی.
آتشش پنهان و ذوقش آشکاردود او ظاهر شود پایان کار
هوش مصنوعی: آتش او در دل پنهان است و شوق و نشاطش آشکار. دودش نشاندهنده این است که کار به پایان میرسد.
تو مگو «آن مدح را من کی خورم؟از طمع می‌گوید او، پی می‌برم»
هوش مصنوعی: نگو که آن ستایش را من چه وقت میگیرم؛ او فقط به دلیل طمع چنین می‌گوید و من این را درک میکنم.
مادحت گر هجو گوید بر ملاروزها سوزد دلت زان سوزها
همان کسی که تو را مدح و ثنا می‌گوید، اگر تو را هجو بگوید، تا مدتها و روزها از (غم و خشم) دلت میسوزد. (منظور از مادح، شاعری است که در ملأ عام، شعر در مدح افراد میسراید و اگر کسی به او پولی نپردازد هجو آن شخص را میسراید)
گرچه دانی کو ز حرمان گفت آنکان طمع که داشت از تو، شد زیان
اگرچه میدانی هدف آن مادح فقط برای کسب و گرفتن چیزی بوده و چون طمع او را برآورده نکردهای (تو را هجو کرده است) حرمان یعنی بیبهرهگی و ناامیدی
آن اثر می‌مانَدَت در اندروندر مدیح این حالتت هست آزمون
هوش مصنوعی: آن تأثیر درونی از تو باقی میماند و در ستایش این حالت تو، آزمایشی وجود دارد.
آن اثر هم روزها باقی بوَدمایهٔ کبر و خِداع جان شود
(همچنانکه اثر دردناک هجو و نکوهش باقی میماند) اثرِ مدح و تعریف و تمجید هم در تو میماند و مایهٔ غرور تو و فریب جان تو می‌شود.
لیک ننماید، چو شیرین است مدحبد نماید زانک تلخ افتاد قدح
اما آشکار نیست و خود متوجه آن نیستی، زیرا تعریف و تمجید، برای آدمی شیرین و لذتبخش است و تو قَدْح و نکوهش را نمیپسندی زیرا که تلخ است.
همچو مطبوخ‌ست و حب کان را خوریتا بدیری شورش و رنج اندری
هوش مصنوعی: مانند غذا که باید به آرامی بپزی و بخوری، تا از طعم و لذت آن بهرهمند شوی و از احساس درد و ناراحتی دور بمانی.
ور خوری حلوا بود ذوقش دمیاین اثر چون آن نمی‌پاید همی
هوش مصنوعی: اگر لحظهای شیرینی و لذت را بچشی، مانند حلوا، اما این لذت پایدار نیست و به سرعت میگذرد.
چون نمی‌پاید همی‌پاید نهانهر ضدی را تو به ضد او بدان
هوش مصنوعی: این بیت بیان می‌کند که هیچ چیزی در جهان به طور دائمی باقی نمیماند و همه چیز در حال تغییر و تحول است. بنابراین، هر چیزی که وجود دارد، با وجود آنکه به نظر میرسد پایدار است، در واقع به دلیل وجود ضد خود، دچار تغییر و ناپایداری می‌شود. به عبارتی، هر ویژگی یا کیفیتی به واسطه وجود و تاثیر ویژگی معکوس خود معنا پیدا می‌کند.
چون شکر پاید نهان تأثیر اوبعد حینی دمل آرد نیش‌جو
هوش مصنوعی: وقتی که شکر مدت زیادی در جایی پنهان باقی بماند، تأثیرش به مرور زمان کم می‌شود و دیگر اثر شیرینی آن به وضوح احساس نمیشود.
نفس از بس مدح‌ها فرعون شدکن ذلیل النفس هونا لا تسد
هوش مصنوعی: به خاطر ستایشهای فراوان، نفس انسان مانند فرعون مغرور می‌شود، اما در عوض، باید به آن بی احترامی کنی تا بیشتر از حدی که باید، بزرگ نشود.
تا توانی بنده شو، سلطان مباشزخم کش چون گوی شو، چوگان مباش
هوش مصنوعی: تا جایی که میتوانی خود را خدمتگزار بساز، به دنبال مقام و سلطنت نباش. زخمهای زندگی را تحمل کن و مانند توپ در یک بازی چوگان، بینوا و بیپروا شو.
ورنه چون لطفت نماند وین جمالاز تو آید آن حریفان را ملال
هوش مصنوعی: اگر دیگر از لطافت تو خبری نباشد و زیباییات از تو زائل شود، آن وقت رفیقان از تو دلگیر خواهند شد.
آن جماعت کت همی‌دادند ریوچون ببینندت بگویندت که دیو
هوش مصنوعی: آن جمعیت لباس میپوشیدند تا وقتی تو را میبینند، بگویند که تو دیو هستی.
جمله گویندت چو بینندت به‌در«مرده‌ای از گور خود بر کرد سر»
هوش مصنوعی: همه به محض دیدن تو میگویند: «این مرده‌ای است که از قبرش بیرون آمده!»
همچو امرد که خدا نامش کنندتا بدین سالوس در دامش کنند
هوش مصنوعی: مانند جوانی که خداوند به او نام میدهد تا به این طریق او را به دام فریب خود بکشند.
چونک در بدنامی آمد ریش اودیو را ننگ آید از تفتیش او
هوش مصنوعی: زمانی که کسی به بدنامی و رسوایی میافتد، حتی دیو نیز از مواجهه با او شرمنده می‌شود.
دیو سوی آدمی شد بهر شرسوی تو ناید که از دیوی بتر
هوش مصنوعی: دیو به سمت انسان آمد تا او را به شر و فساد بکشاند، اما تو نباید نگران باشی چون از دیو بدتر نیستی.
تا تو بودی آدمی دیو از پیَتمی‌دوید و می‌چشانید او میَت
هوش مصنوعی: تا زمانی که تو در کنار بودی، دیو (نماد بدی) به دنبالت میدوید و به تو آسیب میزد.
چون شدی در خوی دیوی استوارمی‌گریزد از تو دیو نابکار
هوش مصنوعی: زمانی که شخصی به خوبی و نیکی رفتار کند و در درون خود کمالات را پرورش دهد، نیروی شر و بدی از او دور می‌شود و نمیتواند به او نزدیک شود.
آنک اندر دامنت آویخت اوچون چنین گشتی ز تو بگریخت او
هوش مصنوعی: او در دامن تو آویخته بود، اما حالا که چنین رفتاری از خود نشان دادی، او از تو فاصله گرفت و رفت.