بخش ۲ - هلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد عمر رضی الله عنه
هوش مصنوعی: این متن به ماجرای روزه و تعلق خاطر به دیدن هلال ماه در زمان خلافت عمر می‌پردازد. در این داستان، گروهی به سراغ هلال ماه می‌روند و عمر نمی‌تواند آن را ببیند. او به یکی از همراهانش می‌گوید که آنچه او می‌بیند فقط خیال است و واقعیت ندارد. همچنین، اشاره می‌شود که وقتی ابرو را تر کنند و به هلال نگاه کنند، آن را نمی‌بینند؛ عمر نتیجه می‌گیرد که اگر اجزای ناهموار در کار باشد، درک درست نظرات ممکن نیست.
در ادامه، شاعر به مسائلی مانند کوشش برای راست و درست بودن در زندگی، حفظ اصول و دوری از فریب و نیرنگ اشاره می‌کند. او به عدم اعتماد به دشمنان و دقت در رفتار می‌پردازد و هشدار می‌دهد که فریب‌ها و نیرنگ‌ها می‌توانند انسان را گمراه کنند و او باید مانند شیر قدرتمند باشد و نه مانند روباه زیرک. در نهایت، نصیحت می‌شود که انسان‌ها باید در انتخاب راه و هدف خود دقت کنند و از مال و جاه دنیا به عنوان مانع‌های زندگی خود دوری گزینند.
ماه روزه گشت در عهد عمربر سر کوهی دویدند آن نفر
در زمان خلافت عمر، ماه رمضان به پایان رسید، گروهی بر بالای کوهی به تماشای هلال ماه نو رفتند.
تا هلال روزه را گیرند فالآن یکی گفت ای عمر اینک هلال
به این خاطر که هلال ماه را سبب فال خیر و پایان ماه رمضان بشمارند. یکی گفت «ای عمر، هلال ماه پیدا شد.»
چون عمر بر آسمان مه را ندیدگفت کین مه از خیال تو دمید
چون عمر در آسمان هیچ نشانی از ماه ندید، گفت که این ماه تنها از خیال تو بوجود آمده است.
ورنه من بیناترم افلاک راچون نمی‌بینم هلال پاک را
چرا که برتری من موجب است که آسمان هارا بهتر ببینم. چطور است که هلال ماه نو را نمی‌بینم؟
گفت تر کن دست و بر ابرو بمالآنگهان تو در نگر سوی هلال
عمر به وی گفت انگشتت را تر کن و به ابرویت بکش. سپس به هلال ماه نگاه کن.
چونکه او تر کرد ابرو، مه ندیدگفت ای شه نیست مه شد ناپدید
وقتی ابرویش را تر کرد، دیگر ماه را ندید. گفت ای شاه(عمر) ماه ناپدید شد.
گفت آری موی ابرو شد کمانسوی تو افکند تیری از گمان
عمر گفت: آری موی ابروی تو روبروی چشمت کمان شده بود و باعث شک تو به دیدن ماه نو شد.
چون یکی مو کژ شد، او را راه زدتا به‌دعوی لاف‌ِ دید‌ِ ماه زد
هنگامی که یک نخ مو کج شد، او هدفش را گم کرد و به همین خاطر به اشتباه گفت ماه را دیده.
موی کژ چون پردهٔ گردون بودچون همه اجزات کژ شد، چون بوَد؟
هوش مصنوعی: موی نامنظم او مانند پردهای از آسمان است. وقتی همه چیز در هم و برهم شد، او چگونه خواهد بود؟
راست کن اجزات را از راستانسر مکش ای راست‌رو ز آن آستان
هوش مصنوعی: اجزای وجودت را درست و منظم کن و از راه درست منحرف نشو. ای کسی که در مسیر راست و درست گام برمیداری، از آن درگاه دور نشو.
هم ترازو را ترازو راست کردهم ترازو را ترازو کاست کرد
هوش مصنوعی: ترازو هم وزن را به درستی اندازهگیری کرد و هم وزن را کمتر از آنچه که بود نشان داد.
هر که با ناراستان هم‌سنگ شددر کمی افتاد و عقلش دنگ شد
هوش مصنوعی: هر کسی که با انسانهای بد و ناپسند همنشین شود، از ارزش و عقلش کاسته می‌شود و دچار مشکلاتی میگردد.
رو اشداء علی‌الکفار باشخاک بر دلداری اغیار پاش
هوش مصنوعی: با شدت و قاطعیت در مقابل کافران برخورد کن و زینت زندگیات را بر سر دوستیهای بیپایه نریز.
بر سر اغیار چون شمشیر باشهین مکن روباه‌بازی شیر باش
هوش مصنوعی: در مقابل دیگران مانند شمشیر قوی و مصمم باش، به هیچ وجه مانند روباه نیرنگ باز نباش.
تا ز غیرت از تو یاران نسکلندزانکه آن خاران عدو این گلند
هوش مصنوعی: به خاطر غیرت تو، دوستانت از بین نمیروند، زیرا دشمنان این گلها هستند.
آتش اندر زن به گرگان چون سپندزانکه آن گرگان عدو یوسفند
هوش مصنوعی: آتش را در قلب گرگان به مانند آتش زدن اسپند روشن کن، چون این گرگان دشمن یوسف هستند.
«جان بابا» گویدت ابلیس هینتا به دَم بفریبدت دیو لعین
هوش مصنوعی: این عبارت به ما هشدار می‌دهد که در زمان خطر و وسوسههای شیطانی، ممکن است موجودی شرور، به شیوهای فریبنده و مکارانه سعی کند ما را به سمت خود بکشاند و دعوت به کارهایی کند که برای ما ضرر دارد.
این چنین تلبیس با بابات کردآدمی را این سیه‌رخ مات کرد
هوش مصنوعی: یک نفر با ترفندها و نیرنگهایی که دارد، به قدری شخصیت و رفتارهای پسر تو را تحت تأثیر قرار می‌دهد که او را به شدت دچار سردرگمی و حیرت می‌کند.
بر سر شطرنجْ چُست است این غرابتو مبین بازی به چشم نیم‌خواب
هوش مصنوعی: بر روی صفحه شطرنج، این کلاغ چابک است، اما تو فریب نخور و بازی را با چشمان خوابآلود تماشا نکن.
زانکه فرزین‌بندها داند بسیکه بگیرد در گلویت چون خسی
هوش مصنوعی: چون فرزین و دانا میتواند در سختیها و در تنگناها به آسانی بر تو تسلط یابد، تو همچون خس و گیاهی در زندان او خواهی بود.
در گلو ماند خس او سال‌هاچیست آن خس، مِهر جاه و مال‌ها
هوش مصنوعی: سالیان دراز است که حسرت و آرزوی مال و مقام در دل انسان باقی میماند. این حسرت مانند علفی در گلو مانده و رها نمیشود.
مال خس باشد چو هست ای بی‌ثباتدر گلویت مانع آب حیات
هوش مصنوعی: اموال و داراییها به مانند خسی هستند که در دستان تو وجود ندارد، ای ناپایدار! مانند گلی که در گلویت مانع جاری شدن آب زندگی است.
گر برد مالت عدوی پر فنیره‌زنی را برده باشد ره‌زنی
اگر دشمنی پر حیله، مالت را برده باشد، یک دزد، دزدی دیگر را برده و شرّ یک دزد و راهزن را از تو کم کرده است.