بخش ۱۷۵ - فرق میان دانستن چیزی به مثال و تقلید و میان دانستن ماهیت آن چیز
هوش مصنوعی: این متن به بررسی مفهوم ماهیت و معرفت اشاره دارد. در آن بیان می‌شود که آثار و نشانه‌های رحمت الهی قابل مشاهده‌اند، اما خود ماهیت و حقیقت آن تنها برای خداوند قابل درک است. به عبارتی، انسان‌ها نمی‌توانند به طور مستقیم ماهیت بسیاری از امور را درک کنند و بیشتر از طریق آثار و مثال‌ها به شناخت آن‌ها می‌رسند. همچنین، صحبت از ناتوانی انسان‌ها در شناخت حقیقت و ماهیت امور مانند عشق، کمال و پیامبران است، و اینکه گاهی این ناتوانی به دلیل محدودیت‌های عقل و فهم انسانی است. در نهایت، اشاره می‌شود که حقایق عمیق و خاص نیاز به درک عمیق‌تری دارند که فرای فهم عمومی است و فقط برای عده‌ای خاص روشن می‌شود.
ظاهرست آثار و میوهٔ رحمتشلیک کی داند جز او ماهیتش
هوش مصنوعی: ظاهر و نشانه‌های رحمتش برای همه آشکار است، اما کسی جز خود او نمیداند که حقیقت و ماهیت این رحمت چیست.
هیچ ماهیات اوصاف کمالکس نداند جز به آثار و مثال
هوش مصنوعی: هیچکس نمیتواند بهدرستی ویژگیهای کمال یک موجود را بشناسد، مگر از طریق نشانهها و نمونههایی که از آن موجود دیده می‌شود.
طفل ماهیت نداند طمث راجز که گویی هست چون حلوا ترا
هوش مصنوعی: کودک نمیداند که قاعدگی چیست، جز اینکه گویی آن را همچون حلوایی میبیند.
کی بود ماهیت ذوق جماعمثل ماهیات حلوا ای مطاع
هوش مصنوعی: ذوق و لذت ناشی از نزدیکی و عشق، چیزی شبیه به ماهیت حلوایی است که به آن میپیوندیم و از آن لذت میبریم، ای محبوب.
لیک نسبت کرد از روی خوشیبا تو آن عاقل چو تو کودک‌وشی
هوش مصنوعی: اما آن خردمند با خرمی و خوشی، به تو نسبت داد؛ مثل این که تو را کودکانه میبیند.
تا بداند کودک آن را از مثالگر نداند ماهیت یا عین حال
هوش مصنوعی: این بیت به این معنی است که اگر کودک نتواند ماهیت یا حقیقت چیزی را بفهمد، باید بتواند از طریق مثال‌ها و نمونهها آن را درک کند. یعنی یادگیری و فهم نیاز به ارائه مصداقها و نمونههای عینی دارد تا مفهوم بهتر درک شود.
پس اگر گویی بدانم دور نیستور ندانم گفت کذب و زور نیست
هوش مصنوعی: اگر بگویی که میدانم، دور از حقیقت نیست، و اگر ندانم، این صحبت دروغ و بیاساس نیست.
گر کسی گوید که دانی نوح راآن رسول حق و نور روح را
هوش مصنوعی: اگر کسی بگوید که نوح، آن پیامبر حق و نور روح را میشناسی،
گر بگویی چون ندانم کان قمرهست از خورشید و مه مشهورتر
هوش مصنوعی: اگر بگویی چگونه نمیدانم که آن قمر مشهورتر از خورشید و ماه است؟
کودکان خرد در کتابهاو آن امامان جمله در محرابها
هوش مصنوعی: کودکان کوچک در کتابها مشغول یادگیری هستند و تمام آن پیشوایان و امامان در مکانهای عبادت مشغول به نماز و عبادتاند.
نام او خوانند در قرآن صریحقصه‌اش گویند از ماضی فصیح
هوش مصنوعی: در قرآن به روشنی نام او ذکر شده و داستانش به طور شفاف از گذشته روایت شده است.
راست‌گو دانیش تو از روی وصفگرچه ماهیت نشد از نوح کشف
هوش مصنوعی: به حقیقتگو به خوبی میدانید که شخصی را بر اساس وصفت قضاوت کنید، هر چند که ماهیت واقعی او برایتان مشخص نشده باشد.
ور بگویی من چه دانم نوح راهمچو اویی داند او را ای فتی
هوش مصنوعی: اگر بگویی من چه میدانم، نوح هم مانند او کسی را نمیشناسد. ای جوان!
مور لنگم من چه دانم فیل راپشه‌ای کی داند اسرافیل را
هوش مصنوعی: من فقط یک مور کوچک و ناتوان هستم، چه میتوانم دربارهی فیل بگویم؟ و آیا پشهای میتواند به درستی از اسرافیل، آن فرشته بزرگ، چیزی بداند؟
این سخن هم راستست از روی آنکه بماهیت ندانیش ای فلان
هوش مصنوعی: این حرف هم درست است، چون تو نمیدانی ماهیت چیست، ای فلانی.
عجز از ادراک ماهیت عموحالت عامه بود مطلق مگو
هوش مصنوعی: ناتوانی در درک ماهیت چیزها، حالتی است که به همه انسان‌ها تعلق دارد. پس بهتر است در مورد آن صحبت نکنیم.
زانک ماهیات و سر سر آنپیش چشم کاملان باشد عیان
هوش مصنوعی: زیرا وجود ماهیتها و رمز و راز آن‌ها در برابر دیدگان کسانی که به کامل بودن رسیدهاند، به وضوح آشکار است.
در وجود از سر حق و ذات اودورتر از فهم و استبصار کو
هوش مصنوعی: در وجود موجودی که از حقیقت و ذات او فاصله دارد، دورتر از درک و شناخت قرار دارد.
چونک آن مخفی نماند از محرمانذات و وصفی چیست کان ماند نهان
هوش مصنوعی: وقتی که راز و ذات یک چیز در دل آشنايان پنهان نمیماند، وصف و ویژگی آن چیزی چیست که همچنان در خفا باقی مانده است؟
عقل بحثی گوید این دورست و گوبی ز تاویل محالی کم شنو
هوش مصنوعی: عقل میگوید که این موضوع دشوار و دور از دسترس است و اگر میخواهی به عمق آن پی ببری، بدون تفسیرهای پیچیده به آن گوش کن.
قطب گوید مر ترا ای سست‌حالآنچ فوق حال تست آید محال
هوش مصنوعی: قطب به تو میگوید ای کسی که اعتماد به خود نداری، آنچه که بالاتر از حال تو است، ممکن است به دست نیاید.
واقعاتی که کنونت بر گشودنه که اول هم محالت می‌نمود
هوش مصنوعی: آنچه اکنون برای تو اتفاق میافتد، چیزی نیست که در گذشته ممکن به نظر میرسید.
چون رهانیدت ز ده زندان کرمتیه را بر خود مکن حبس ستم
محمدحسین مسعودی گاوگانی: زمانی که با لطف خویش شما را از زندان گناه و سختی نجات داد، دیگر بر خود ستم نکن و خود را در بند تکبر و خودپسندی زندانی مکن.