بخش ۱۳۵ - اطوار و منازل خلقت آدمی از ابتدا
هوش مصنوعی: این متن شعری است که به تحول و تکامل انسان از مراحل مختلف زندگی اشاره دارد. شروع از اقلیم جماد و سپس گذر به نبات و حیوان و در نهایت رسیدن به عقل و انسانیت را توصیف می‌کند. شاعر بیان می‌کند که انسان در مسیر زندگی از حالت‌های مختلف عبور می‌کند و هر مرحله تنها به یادآوری و میلی مختصر نسبت به مرحله قبلی محدود می‌شود.
شاعر به خواب و بیداری توجه می‌کند و تعبیر خواب را در قیاس با رنج‌های دنیوی مطرح می‌سازد. او هشدار می‌دهد که روزی خواهد آمد که انسان، واقعیت اعمالش را در بیداری خواهد دید و آثار کارهایش به او باز خواهد گشت. همچنین به قصاص و عواقب اعمال اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که دنیا تنها بازیچه‌ای است و در نهایت انسان باید پاسخگوی اعمال خود باشد. در نهایت، شاعر به اهمیت بیداری و آگاهی در زندگی و ملامت بر خواب غفلت اشاره می‌کند.
آمده اول به اقلیم جمادوز جمادی در نباتی اوفتاد
هوش مصنوعی: در آغاز، روح انسان به دنیایی بیحس و بیجان منتقل شد و از آن حالت بیجان به دنیای گیاهان و زندگی سبز رسید.
سالها اندر نباتی عمر کردوز جمادی یاد ناورد از نبرد
هوش مصنوعی: سالها در دنیای گیاهان زندگی کرد و از دوران بیحرکتی چیزی به یاد نمیآورد.
وز نباتی چون به حیوانی فتادنامدش حال نباتی هیچ یاد
هوش مصنوعی: وقتی گیاهی به حیوانی تبدیل شود، دیگر هیچ نشانهای از حالت گیاهی در او باقی نمیماند.
جز همین میلی که دارد سوی آنخاصه در وقت بهار و ضیمران
هوش مصنوعی: تنها همین اشتیاقی که در زمان بهار و هنگام باغبانی وجود دارد، باعث می‌شود که به سمت آن موضوع خاص کشیده شویم.
هم‌چو میل کودکان با مادرانسر میل خود نداند در لبان
هوش مصنوعی: مانند کودکانی که به مادران خود وابستهاند و نمیدانند که خواستهشان را چگونه بیان کنند، آنها تنها به سوی چیزی که دوست دارند، میل میکنند.
هم‌چو میل مفرط هر نو مریدسوی آن پیر جوانبخت مجید
هوش مصنوعی: همچون میلهای که به شدت به سوی خود جذب می‌کند، هر شاگرد جدید به سمت آن پیر خوشبخت و بافر و جاذبه میرود.
جزو عقل این از آن عقل کلستجنبش این سایه زان شاخ گلست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که حرکت و تحرک موجودات ناشی از یک عقل کل است، و این حرکات همانند سایهای هستند که از وجود و زیبایی یک گل ناشی میشوند. به عبارتی، همه حرکات و تغییرات در دنیا به نوعی به یک منبع بزرگ و جامع مرتبط هستند.
سایه‌اش فانی شود آخر دروپس بداند سر میل و جست و جو
هوش مصنوعی: سایه‌اش در نهایت از بین میرود، پس او باید بفهمد که سرچشمه میل و جستوجو چیست.
سایهٔ شاخ دگر ای نیکبختکی بجنبد گر نجنبد این درخت
هوش مصنوعی: سایهٔ یک درخت دیگر در اینجا وجود دارد، اما هیچ حرکتی از آن نمیبینیم. اگر این درخت خودش حرکت نکند، پس سایه‌اش هم تغییری نخواهد کرد.
باز از حیوان سوی انسانیشمی‌کشید آن خالقی که دانیش
هوش مصنوعی: باز از حیوان به سوی انسانیش میکشید آن خالقی که دانیش
خداوندی که تو را خلق کرده، تو را به سوی انسانیت و ویژگیهای انسانی هدایت می‌کند، حتی اگر در ابتدا در مرتبهای پایینتر از انسان، یعنی در سطح حیوان باشی.
همچنین اقلیم تا اقلیم رفتتا شد اکنون عاقل و دانا و زفت
هوش مصنوعی: اقلیم به اقلیم سفر کرد و به جایی رسید که اکنون عاقل، با دانش و با مقام بالا شده است.
عقلهای اولینش یاد نیستهم ازین عقلش تحول کردنیست
هوش مصنوعی: عقلهای نخستین، دیگر به خاطر نمیآورند که این عقل فعلی قابل تغییر و تحول است.
تا رهد زین عقل پر حرص و طلبصد هزاران عقل بیند بوالعجب
هوش مصنوعی: اگر آدمی از این عقل پر از حرص و خواستههای بیپایان رهایی یابد، آنگاه میتواند بینهایت عقل عجیب و شگفتانگیز را مشاهده کند.
گر چو خفته گشت و شد ناسی ز پیشکی گذارندش در آن نسیان خویش
هوش مصنوعی: اگر فردی به خواب رود و دچار فراموشی شود، آیا میتوان او را در همان فراموشیاش رها کرد؟
باز از آن خوابش به بیداری کشندکه کند بر حالت خود ریش‌خند
هوش مصنوعی: دوباره او را از خواب بیدار میکنند تا به حال خود بخندد و به خودش بخندد.
که چه غم بود آنک می‌خوردم به خوابچون فراموشم شد احوال صواب
هوش مصنوعی: وقتی که در خواب بودم و غم را فراموش کرده بودم، چه درد و رنجی وجود داشت.
چون ندانستم که آن غم و اعتلالفعل خوابست و فریبست و خیال
هوش مصنوعی: چون متوجه نشدم که آن ناراحتی و بیحالی ناشی از خواب و فریبکاری و خیالپردازی است.
هم‌چنان دنیا که حلم نایمستخفته پندارد که این خود دایمست
هوش مصنوعی: دنیا هم‌چنان که به خواب رفته، فکر می‌کند که همیشه همینطور خواهد بود و هیچ تغییری در آن رخ نخواهد داد.
تا بر آید ناگهان صبح اجلوا رهد از ظلمت ظن و دغل
هوش مصنوعی: زمانی که صبح مرگ به ناگاه فرا برسد، پردههای تردید و فریب از بین میرود.
خنده‌اش گیرد از آن غمهای خویشچون ببیند مستقر و جای خویش
هوش مصنوعی: او وقتی به غمهای خود فکر می‌کند و میبیند که در دلش جایی برای این غمها وجود دارد، از روی افسوس میخندد.
هر چه تو در خواب بینی نیک و بدروز محشر یک به یک پیدا شود
هوش مصنوعی: هر چیزی که در خوابهای خود تصور میکنی، چه خوب و چه بد، در روز قیامت به وضوح نمایان خواهد شد.
آنچ کردی اندرین خواب جهانگرددت هنگام بیداری عیان
هوش مصنوعی: آنچه در خواب دنیا انجام دادهای، در زمان بیداری برایت آشکار خواهد شد.
تا نپنداری که این بد کردنیستاندرین خواب و ترا تعبیر نیست
هوش مصنوعی: تا خیال نکنی که این عمل ناپسند در خواب است و تو هم هیچ تفسیر و تبیینی از آن نداری.
بلک این خنده بود گریه و زفیرروز تعبیر ای ستمگر بر اسیر
هوش مصنوعی: این خنده در حقیقت اشک است و نشاندهندهی روزی است که به واقعیت میپیوندد. ای ستمگر، تو مانند یک زخمزدهای که در چنگال اسارت گرفتار است، با ما رفتار کردی.
گریه و درد و غم و زاری خودشادمانی دان به بیداری خود
هوش مصنوعی: به جای غم و اندوه و زاری، شادی و خوشحالی واقعی را در بیداری و آگاهی خود بیاب.
ای دریده پوستین یوسفانگرگ بر خیزی ازین خواب گران
هوش مصنوعی: ای کسی که پوستین یوسف را دریدهای، گرگ! اگر از این خواب سنگین برخیزی، چه خواهد شد؟
گشته گرگان یک به یک خوهای تومی‌درانند از غضب اعضای تو
هوش مصنوعی: گرگان به تدریج خویشتن را از خشم تو جدا میکنند و به تکهتکه میزنند.
خون نخسپد بعد مرگت در قصاصتو مگو که مردم و یابم خلاص
هوش مصنوعی: بعد از مرگت خونت در قصاص نریزه، پس نگو که من مردهام و از این ماجرا رها شوم.
این قصاص نقد حیلت‌سازیستپیش زخم آن قصاص این بازیست
هوش مصنوعی: این مجازات، عین واقعیت فریبکاری است در برابر آسیب ناشی از آن مجازات. این یک بازی است.
زین لعب خواندست دنیا را خداکین جزا لعبست پیش آن جزا
هوش مصنوعی: این دنیا مانند یک بازی است که خداوند آن را آفریده است، زیرا پاداشی که در انتظار است، تنها یک بازی موقتی به حساب میآید.
این جزا تسکین جنگ و فتنه‌ایستآن چو اخصا است و این چون ختنه‌ایست
هوش مصنوعی: این پاداش، آرامشبخش جنگ و آشوب است؛ آن مانند فضیلت و این مانند ختنه کردن است.