بخش ۷۴ - قصهٔ ایاز و حجره داشتن او جهت چارق و پوستین و گمان آمدن خواجه تاشانش را کی او را در آن حجره دفینه است به سبب محکمی در و گرانی قفل
هوش مصنوعی: این شعر درباره ایاز، جوانی زیرک و وفادار است که در دربار شاه زندگی می‌کند. او همیشه در حجره‌ای پنهان است و از دیدگاه دیگران مخفی مانده. شاه از پنهان‌کاری او متعجب می‌شود و دستور می‌دهد که نیمه‌شب به حجره‌اش سرکشی کنند. در این سفر، شاه و همراهانش تصمیم می‌گیرند از گنجینه‌های ایاز باخبر شوند و به او نزدیک شوند.
اما شاه به شخصیت ایاز ایمان دارد و می‌داند که او فردی پاک و وفادار است. او به عشق و صداقت ایاز در برابر خنجر و طلاها اعتماد دارد و می‌فهمد که ایاز به هیچ چیز جز عشق و محبت فکر نمی‌کند. شاه حتی به او علاقه‌مند است و از غم و اندوه او ناراحت می‌شود.
در پایان شاعر به عشق و دیوانگی‌ای که در دل دارد اشاره می‌کند و می‌گوید که این عشق گاهی او را به دیوانگی می‌کشاند. او همچنان بر وصف ایاز و ویژگی‌هایش تأکید می‌کند و به عظمت و پاکی روح او اشاره می‌نماید.
آن ایاز از زیرکی انگیختهپوستین و چارقش آویخته
هوش مصنوعی: ایاز با زیرکی و هوش خود، پوستین و چکمههایش را به نحو خاصی آویزان کرده است.
می‌رود هر روز در حجرهٔ خلاچارقت اینست منگر درعلا
هوش مصنوعی: هر روز چادر و لباس من از حجرهٔ خالی بیرون می‌رود، پس به چیزهای زیبا و تجملات نگاه نکن.
شاه را گفتند او را حجره‌ایستاندر آنجا زر و سیم و خمره‌ایست
هوش مصنوعی: به شاه گفتند که در اتاق او طلا و نقره و ظرفی وجود دارد.
راه می‌ندهد کسی را اندروبسته می‌دارد همیشه آن در او
هوش مصنوعی: کسی که همیشه در را به روی تو میبندد، به هیچوجه اجازه نمیدهد که به درون برسی یا راهی پیدا کنی.
شاه فرمود ای عجب آن بنده راچیست خود پنهان و پوشیده ز ما
هوش مصنوعی: شاه تعجب کرد و گفت: چه چیزی موجب شده است که آن بنده از ما پنهان و دور باشد؟
پس اشارت کرد میری را که رونیم‌شب بگشای و اندر حجره شو
هوش مصنوعی: پس اشارهای کرد به مردی که در میخانه است که در نیمه شب در را باز کند و به درون اتاق برود.
هر چه یابی مر ترا یغماش کنسر او را بر ندیمان فاش کن
هوش مصنوعی: هر چیزی که به دست میآوری، آن را به راز تبدیل کن و نام او را برای دیگران آشکار کن.
با چنین اکرام و لطف بی‌عدداز لئیمی سیم و زر پنهان کند
هوش مصنوعی: با این همه احترام و محبت بیشمار، او از حسادت و زشتی خود به راحتی طلا و نقره را پنهان می‌کند.
می‌نماید او وفا و عشق و جوشوانگه او گندم‌نمای جوفروش
هوش مصنوعی: او به گونهای خود را وفادار و عاشق نشان می‌دهد، اما در حقیقت مانند دلال گندم است که تنها ظاهری زیبا دارد و در باطن نیتهای دیگر دارد.
هر که اندر عشق یابد زندگیکفر باشد پیش او جز بندگی
هوش مصنوعی: هر کسی که در عشق واقعی زندگی را پیدا کند، برای او هر چیزی جز بندگی و تسلیم در برابر عشق، کفر محسوب می‌شود.
نیم‌شب آن میر با سی معتمددر گشاد حجرهٔ او رای زد
هوش مصنوعی: نیمه‌شب، آن فرد محترم با سی نفر مطمئن در اتاقش مشغول گفتگو بود.
مشعله بر کرده چندین پهلوانجانب حجره روانه شادمان
هوش مصنوعی: چندین قهرمان با شادابی و خوشحالی به سوی اتاق حرکت کردهاند و مشعلهایی را در دست دارند.
که امر سلطانست بر حجره زنیمهر یکی همیان زر در کش کنیم
هوش مصنوعی: ما به فرمان سلطان، هر کسی پول خود را در کیسهای قرار می‌دهد و به جمع میآید.
آن یکی می‌گفت هی چه جای زراز عقیق و لعل گوی و از گهر
هوش مصنوعی: یکی می‌گفت چه اهمیتی دارد که از طلا، عقیق، و لعل یا دُر و جواهرات دیگر برخوردار باشیم، در واقع به ارزشهای واقعی زندگی اشاره می‌کند.
خاص خاص مخزن سلطان ویستبلک اکنون شاه را خود جان ویست
هوش مصنوعی: خاص خاص، یعنی یکی از شخصیتهای ویژه و مورد اعتماد دربار، خزانۀ سلطان است، اما اکنون فرمانروایی که در نظر میرسد، خود روح و جان او است.
چه محل دارد به پیش این عشیقلعل و یاقوت و زمرد یا عقیق
هوش مصنوعی: به چه کار میآید لعل و یاقوت و زمرد یا عقیق در مقابل عشق و محبت واقعی؟ عشق، آنچه که ارزش دارد، فراتر از این جواهرات است.
شاه را بر وی نبودی بد گمانتسخری می‌کرد بهر امتحان
هوش مصنوعی: پادشاه به او بدگمان نشد و او را مورد تمسخر قرار میداد تا او را امتحان کند.
پاک می‌دانستش از هر غش و غلباز از وهمش همی‌لرزید دل
هوش مصنوعی: او به خوبی میدانست که دلی پاک و بیآلایش دارد، اما باز هم از خیال و تصوراتی که به سرش میزد میترسید.
که مبادا کین بود خسته شودمن نخواهم که برو خجلت رود
هوش مصنوعی: من نمیخواهم که دلخوری به وجود بیاید و تو احساس شرمندگی کنی؛ بنابراین نمیخواهم که بروی و دلت بشکند.
این نکردست او و گر کرد او رواستهر چه خواهد گو بکن محبوب ماست
هوش مصنوعی: او اگرچه کاری نکرده، اگر هم کند، کارش درست است. هر چیزی که محبوب ما بخواهد، میتوانیم بگوییم و انجام دهیم.
هر چه محبوبم کند من کرده‌اماو منم من او چه گر در پرده‌ام
هوش مصنوعی: هر چیزی که مرا محبوب کند، من از او ساختهام. من همان او هستم و او همان من است، حتی اگر در خودم پنهان شده باشم.
باز گفتی دور از آن خو و خصالاین چنین تخلیط ژاژست و خیال
هوش مصنوعی: تو دوباره گفتی که دور از آن ویژگیها و صفات، این چنین ترکیب حرفهای بیخود و خیالات به چه معناست؟
از ایاز این خود محالست و بعیدکو یکی دریاست قعرش ناپدید
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که نمیتوان به سادگی به عمق و رازهای عمیق یک شخص یا موضوع پی برد، چرا که همچون دریا عمق آن ممکن است کاملاً ناپیدا باشد و فهم آن دشوار. فهمیدن عواطف و شخصیت افراد نیازمند وقت و دقت زیادی است.
هفت دریا اندرو یک قطره‌ایجملهٔ هستی ز موجش چکره‌ای
هوش مصنوعی: در هفت دریا، قطرهای کوچک وجود دارد که تمام هستی از جنبش و حرکت آن شکل میگیرد.
جمله پاکیها از آن دریا برندقطره‌هااش یک به یک میناگرند
هوش مصنوعی: تمام پاکیها از آن دریا ناشی می‌شود و قطرهقطره آن، به شکل مینیاتور درمیآید.
شاه شاهانست و بلک شاه‌سازوز برای چشم بد نامش ایاز
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف قدرت و مقام شاهی میپردازد. به این معناست که او نه تنها شاهی بر سایر شاهان است، بلکه خود باعث به وجود آمدن دیگر پادشاهان هم می‌شود. در اینجا، نام "ایاز" به عنوان یادآور فردی است که برای جلوگیری از چشمبد به او اشاره شده است. به طور کلی، شاعر به عظمت و نفوذ شاه و همچنین محافظت از او در برابر آسیبها و حسادتها اشاره می‌کند.
چشمهای نیک هم بر وی به دستاز ره غیرت که حسنش بی‌حدست
هوش مصنوعی: چشمهای زیبا و با غیرت نمیتوانند به او نگاه کنند، زیرا زیباییاش بینهایت و فوقالعاده است.
یک دهان خواهم به پهنای فلکتا بگویم وصف آن رشک ملک
هوش مصنوعی: میخواهم چنان دهانی داشته باشم که به وسعت آسمان باشد تا بتوانم زیبایی و ویژگیهای آن معشوق را به خوبی و با تمام جزئیات بیان کنم.
ور دهان یابم چنین و صد چنینتنگ آید در فغان این حنین
هوش مصنوعی: اگر چنین صدایی و این همه درد را در دل داشته باشم، حتی اگر دهانم پر از فریاد شود، باز هم این ناله و اندوه برایم کم خواهد بود.
این قدر گر هم نگویم ای سندشیشهٔ دل از ضعیفی بشکند
هوش مصنوعی: اگر من هم نگویم که ای شیشهٔ ضعیف دل، از آسیبپذیریات به راحتی میشکنی.
شیشهٔ دل را چو نازک دیده‌امبهر تسکین بس قبا بدریده‌ام
هوش مصنوعی: دل من مثل شیشهای نازک است و به خاطر آرامش آن، خودم را در معرض آسیب قرار دادهام.
من سر هر ماه سه روز ای صنمبی‌گمان باید که دیوانه شوم
هوش مصنوعی: هر ماه سه روز به خاطر تو حتماً باید دیوانه شوم، ای معشوق من.
هین که امروز اول سه روزه استروز پیروزست نه پیروزه است
هوش مصنوعی: امروز آغاز سه روز است؛ امروز، روزی است که پیروزی را به ارمغان میآورد و نه روز شکست.
هر دلی که اندر غم شه می‌بوددم به دم او را سر مه می‌بود
هوش مصنوعی: هر دلی که در غم عاشق باشد، همیشه به یاد او شاداب و سرزنده است.
قصهٔ محمود و اوصاف ایازچون شدم دیوانه رفت اکنون ز ساز
هوش مصنوعی: داستان محمود و اوصاف ایاز به حدی برایم جذاب و شیرین است که مانند دیوانهها غرق در آن شدهام و اکنون از دنیای دیگری جدا شدهام.