بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را
هوش مصنوعی: این شعر به مسأله خیال و وهم و تأثیرات منفی آن بر روابط انسانی می‌پردازد. شاعر اشاره می‌کند که درد و رنجی که احساس می‌شود، ناشی از تصورات و خیالات خام است و نه واقعیت. او به ساده‌دلانی که به ظاهر دیگران سوءظن دارند، هشدار می‌دهد که باید به خوبی و صفای دل دیگران ایمان داشته باشند. همچنین وی تصریح می‌کند که عقل باید در برابر آزمایش‌ها و مشکلات، بدگمانی را کنار بگذارد و به بخشایش و محبت روی آورد.
شاعر می‌افزاید که جهانی پر از وهم و خیال، می‌تواند چیزی مانند سد بزرگی در برابر مسیر حقیقی انسان‌ها باشد و این خیالات ممکن است روابط را از هم بگسلند. بر این اساس، او تأکید می‌کند که تنها راه رهایی از این وهم‌ها، پیروی از یقین و حقیقت است.
در نهایت، شاعر بر این نکته تأکید می‌کند که در جهانی پر از تصویری‌های غلط و ابهام، شناخت واقعی و درست از خود و دیگران اهمیت زیادی دارد و تنها با درک حقیقی می‌توان از دام‌های خیال رهایی یافت.
گفت روبه صاف ما را درد نیستلیک تخییلات وهمی خورد نیست
هوش مصنوعی: روباه میگوید که ما درد و رنجی نداریم، اما خیالهای توهمی و خیالی وجود دارد که ما را آزار می‌دهد.
این همه وهم توست ای ساده‌دلورنه بر تو نه غشی دارم نه غل
هوش مصنوعی: ای دل ساده، این برداشتها و خیالاتی که در ذهنت هست، همه بر اثر توهمات خودت است. در واقع، من نسبت به تو هیچ گونه حس غش و نیرنگی ندارم.
از خیال زشت خود منگر به منبر محبان از چه داری سؤ ظن
هوش مصنوعی: به خودت ننگر و به افکار منفیات فکر نکن، به عشاق نگاه کن و ببین که چرا چنین دیدی نسبت به من داری.
ظن نیکو بر بر اخوان صفاگرچه آید ظاهرا زیشان جفا
هوش مصنوعی: به دیگران باید با امید و حسن ظن نگاه کرد، حتی اگر به نظر برسد که آنها به ما آسیب میزنند.
این خیال و وهم بد چون شد پدیدصد هزاران یار را از هم برید
هوش مصنوعی: این فکر و توهم بد هنگامی که ظاهر شد، باعث شد که هزاران یار از یکدیگر جدا شوند.
مشفقی گر کرد جور و امتحانعقل باید که نباشد بدگمان
هوش مصنوعی: اگر کسی با مهربانی در حق شما سختی و آزمایشی را پیش بگیرد، عقل و درک ما باید این را به معنای بدگمانی نبیند.
خاصه من بدرگ نبودم زشت‌اسمآنک دیدی بد نبد بود آن طلسم
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که من به خوبی ظاهر و شخصیت خود را میشناسم و نباید نگران قضاوت دیگران باشم. تو هم که این ویژگیهای من را دیدهای، متوجه شدی که نام و آوازهام ناشایست نیست و هیچ جذابیت ناپسندی در من وجود ندارد.
ور بدی بد آن سگالش قدراعفو فرمایند یاران زان خطا
هوش مصنوعی: اگر دوستان بخواهند، از خطای او می گذرند، حتی اگر کارش بد و ناپسند باشد.
عالم وهم و خیال طمع و بیمهست ره‌رو را یکی سدی عظیم
هوش مصنوعی: عالم خیال و توهم، همانند ترس و امید، برای مسافر زندگی تبدیل به یک مانع بزرگ می‌شود.
نقشهای این خیال نقش‌بندچون خلیلی را که که بد شد گزند
هوش مصنوعی: نقشهای این خیال، مانند هنرمندی هستند که با دست خود، از سر غفلت آسیب دیده است.
گفت هذا ربی ابراهیم رادچونک اندر عالم وهم اوفتاد
هوش مصنوعی: میگوید: "این پروردگار من است" و ابراهیم را به خاطر این که در دنیای خیال و توهم غرق شده، مورد انتقاد قرار می‌دهد.
ذکر کوکب را چنین تاویل گفتآن کسی که گوهر تاویل سفت
هوش مصنوعی: تفسیر ذکر ستاره به این صورت است که کسی که به عمق معانی و اسرار پی برده، به این معنا رسیده است.
عالم وهم و خیال چشم‌بندآنچنان که را ز جای خویش کند
هوش مصنوعی: عالم خیال و توهم مانند چشمبندی است که می‌تواند فرد را از موقعیت واقعیاش دور کند.
تا که هذا ربی آمد قال اوخربط و خر را چه باشد حال او
هوش مصنوعی: زمانی که این شخص به من گفت که ربی است، او بهطرزی عجیب صحبت کرد و حال خر را ندیدم که چه می‌شود.
غرق گشته عقلهای چون جبالدر بحار وهم و گرداب خیال
هوش مصنوعی: عقلها مانند کوهها در دریاهای وهم و ناشناختگی غرق شدهاند.
کوهها را هست زین طوفان فضوحکو امانی جز که در کشتی نوح
هوش مصنوعی: کوهها در این طوفان بیرحم، سرسخت و ریشهدار هستند. آیا جایی امن وجود دارد، جز اینکه در کشتی نوح باشیم؟
زین خیال ره‌زن راه یقینگشت هفتاد و دو ملت اهل دین
هوش مصنوعی: از این تصور، راهزنان دینی به وجود آمدند که باعث شدند هفتاد و دو ملت مختلف در دین شکل بگیرند.
مرد ایقان رست از وهم و خیالموی ابرو را نمی‌گوید هلال
هوش مصنوعی: مرد ایمان و یقین از توهم و خیالات رهایی یافته و به زیبایی واقعی و حقیقی مینگرد، او دیگر موی ابرو را به شکل هلال نمیبیند، بلکه میداند که چه چیز واقعی است.
وآنک نور عمرش نبود سندموی ابروی کژی راهش زند
هوش مصنوعی: اینکه زندگیاش به اندازهی یک تار موی ابروی کج ارزش ندارد، نشاندهندهی بیثمر بودن روزگارش است.
صد هزاران کشتی با هول و سهمتخته تخته گشته در دریای وهم
هوش مصنوعی: هزاران کشتی در دریای توهم و نگرانی به طور ناگهانی و با اضطراب غرق شدهاند.
کمترین فرعون چست فیلسوفماه او در برج وهمی در خسوف
هوش مصنوعی: فرعونهای کوچک هم به نوعی میتوانند دارای هوش و فلسفهای پیچیده باشند، اما در واقع در دنیای خیالات و توهمات زندگی میکنند و نور حقیقت را از دست میدهند.
کس نداند روسپی‌زن کیست آنوانک داند نیستش بر خود گمان
هوش مصنوعی: هیچکس نمیداند که روسپی‌زن چه کسی است، و آن کسی هم که میداند، خود را چنین نمیداند.
چون ترا وهم تو دارد خیره‌سراز چه گردی گرد وهم آن دگر
هوش مصنوعی: وقتی که ذهن تو درگیر خیالات و تصوراتش باشد، چرا باید به دور و بر خود توجه کنی و به چیزهای دیگر فکر کنی؟
عاجزم من از منی خویشتنچه نشستی پر منی تو پیش من
هوش مصنوعی: من از خودم ناتوانم، چرا که تو در پیش من نشستهای و پر از خودی.
بی‌من و مایی همی‌جویم به جانتا شوم من گوی آن خوش صولجان
هوش مصنوعی: من در جستجوی خودم و وجودم هستم و با تمام وجود میکوشم تا به آن حال خوش و مطلوب برسم.
هر که بی‌من شد همه من‌ها خود اوستدوست جمله شد چو خود را نیست دوست
هوش مصنوعی: هر کسی که از من دور شود، در حقیقت خودش را گم کرده است. وقتی کسی خود را دوست نداشته باشد، نمیتواند دیگران را نیز دوست داشته باشد.
آینه بی‌نقش شد یابد بهازانک شد حاکی جمله نقشها
هوش مصنوعی: آینه وقتی بی‌نقش و تصویر باشد، ارزش خود را پیدا می‌کند چون می‌تواند تمامی نقشها و تصویرها را نشان دهد.