بخش ۱۳۷ - باز جواب گفتن آن کافر جبری آن سنی را کی باسلامش دعوت می‌کرد و به ترک اعتقاد جبرش دعوت می‌کرد و دراز شدن مناظره از طرفین کی مادهٔ اشکال و جواب را نبرد الا عشق حقیقی کی او را پروای آن نماند و ذلک فضل الله یتیه من یشاء
هوش مصنوعی: در این متن، گفت‌وگویی بین یک کافر و یک منطیق‌دان مطرح می‌شود که در آن به مسائل مربوط به جبر و اختیار، و تفاوت میان مذاهب و نگرش‌های مختلف پرداخته می‌شود. کافر می‌گوید که اگر او جواب‌هایی را که دارد بیان کند، احتمالاً به بن‌بست خواهد رسید. همچنین اشاره‌ای به مسأله‌ی حشر و نشر می‌شود و ناپایداری بحث‌هایی که باعث اختلاف می‌شوند، مورد بررسی قرار می‌گیرد. نویسنده به تفکرات مختلف و عقاید متنوع اشاره می‌کند و درباره عشق و عقل به گفتگو می‌پردازد. عشق به عنوان عاملی ذکر می‌شود که می‌تواند از جدل‌ها بکاهد و باعث درک بهتر الهیات و مبدأ وجود گردد. در انتها به موضوع عشق به جمال خداوند و آثار آن اشاره شده و بر اهمیت سکوت در برابر آن تأکید می‌شود. این متن به نوعی مسیری را ترسیم می‌کند که از جبر به عشق و فهم عمیق‌تر می‌رسد.
کافر جبری جواب آغاز کردکه از آن حیران شد آن منطیق مرد
هوش مصنوعی: کافر جبری پاسخی به آغاز حرفها داد که آن مرد منطقی از آن شگفتزده شد.
لیک گر من آن جوابات و سؤالجمله را گویم بمانم زین مقال
هوش مصنوعی: اگر من به تمامی سوالات و جوابها پاسخ دهم، دیگر نمیتوانم از این بحث دور بمانم.
زان مهم‌تر گفتنیها هستمانکه بدان فهم تو به یابد نشان
هوش مصنوعی: از چیزهایی که باید گفت، آنها مهمترند که بفهمی و نشانهای از درک تو باشند.
اندکی گفتیم زان بحث ای عتلز اندکی پیدا بود قانون کل
هوش مصنوعی: کمی درباره آن موضوع صحبت کردیم، ای دوست. از همین مقدار گفت و گو میتوان به اصول کلی پی برد.
همچنین بحثست تا حشر بشردر میان جبری و اهل قدر
هوش مصنوعی: موضوع بحث این است که آیا انسانها در سرنوشت خود از پیش مقدر شدهاند یا اینکه خودشان میتوانند آن را رقم بزنند.
گر فرو ماندی ز دفع خصم خویشمذهب ایشان بر افتادی ز پیش
هوش مصنوعی: اگر از پس رقبای خود برنیایی، به ناچار باید به روش و ایدئولوژی آنها تن بدهی.
چون برون‌شوشان نبودی در جوابپس رمیدندی از آن راه تباب
هوش مصنوعی: وقتی که او در پاسخ به ما سخن نمیگفت، از آن مسیر پرخطر فرار می‌کرد.
چونک مقضی بد دوام آن روشمی‌دهدشان از دلایل پرورش
هوش مصنوعی: زیرا زمانی که اقدار و خواستهها مشخص می‌شود، آن روش که می‌تواند ادامهدار باشد، از دلایل پرورش و رشد آنها را حمایت می‌کند.
تا نگردد ملزم از اشکال خصمتا بود محجوب از اقبال خصم
هوش مصنوعی: تا زمانی که کسی تحت تاثیر دشمنش قرار نگرفته و از اوج و موفقیت دور است، نتواند به حقیقت و واقعیت دست یابد.
تا که این هفتاد و دو ملت مدامدر جهان ماند الی یوم القیام
هوش مصنوعی: تا زمانی که این هفتاد و دو ملت در جهان وجود دارند، این وضع ادامه خواهد داشت تا روز قیامت.
چون جهان ظلمتست و غیب ایناز برای سایه می‌باید زمین
هوش مصنوعی: از آنجا که جهان تاریک و پنهان است، برای اینکه سایهای وجود داشته باشد، زمین نیازمند نور است.
تا قیامت ماند این هفتاد و دوکم نیاید مبتدع را گفت و گو
هوش مصنوعی: این جمله به معنای این است که تا قیامت، این تعداد (هفتاد و دو) باقی خواهد ماند و دیگر هیچگاه دچار کمبود نخواهد شد. همچنین، فرد مبتدع (نوآور در دین) به گفتوگو و بحث نخواهد پرداخت.
عزت مخزن بود اندر بهاکه برو بسیار باشد قفلها
هوش مصنوعی: ارزش و عظمت درون گنجینهای نهفته است که برای آن قفلهای زیادی وجود دارد.
عزت مقصد بود ای ممتحنپیچ پیچ راه و عقبه و راه‌زن
هوش مصنوعی: ای امتحانکننده، هدف از این آزمون رسیدن به عزت است، هرچند که راهها پیچیده و خطرات وجود دارد.
عزت کعبه بود و آن نادیهره‌زنی اعراب و طول بادیه
هوش مصنوعی: کعبه دارای عظمت و جایگاه والایی است، اما اعراب بیرحم و سرکش در بیابان ها به آن آسیب میزنند و آن را به خطر میاندازند.
هر روش هر ره که آن محمود نیستعقبه‌ای و مانعی و ره‌زنیست
هوش مصنوعی: هر راه و روشی که به مقام محمود (صفتی عالی و پسندیده) منتهی نشود، در واقع مانع و مشکلزا است و می‌تواند به نوعی خطرناک یا گمراهکننده باشد.
این روش خصم و حقود آن شدهتا مقلد در دو ره حیران شده
هوش مصنوعی: این روش دشمنی و کینهورزی باعث شده که پیروان در دو راه سردرگم و گیج شوند.
صدق هر دو ضد ببیند در روشهر فریقی در ره خود خوش منش
هوش مصنوعی: هر کس در طریق خودش، خوبیها و بدیهای مخالف را میبیند و بهدرستی می‌تواند تشخیص دهد که در رفتارش بر اساس منش نیکو حرکت کند.
گر جوابش نیست می‌بندد ستیزبر همان دم تا به روز رستخیز
هوش مصنوعی: اگر پاسخی برایش نداشته باشی، در همان لحظه مجادله را پایان میدهد تا روز قیامت.
که مهان ما بدانند این جوابگرچه از ما شد نهان وجه صواب
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که اگرچه این پاسخ از طرف ما پنهان مانده است، اما بزرگواران و افراد معقول میدانند که حقیقت در چیست و چه چیزی درست است.
پوزبند وسوسه عشقست و بسورنه کی وسواس را بستست کس
هوش مصنوعی: وسوسه عشق مانند پوزبندی است که فقط ما را نگهمیدارد و در حقیقت، هیچکس قادر نیست وسوسهها را بهطور کامل متوقف کند.
عاشقی شو شاهدِ خوبی بجوصید مرغابی همی‌کن جو بجو
هوش مصنوعی: عاشق شو و به دنبال زیباییها بگرد، همچون صیاد که به جستجوی مرغابیها است.
کی بری زان آب کان آبت بردکی کنی زان فهم فهمت را خورد
هوش مصنوعی: کی از آبی که تو را سیراب کرده، میتوانی جدا شوی؟ چگونه میتوانی از دانشی که به تو افزوده شده، دور شوی؟
غیر این معقولها معقولهایابی اندر عشق با فر و بها
هوش مصنوعی: در عشق، جز این اندیشههای منطقی، چیزهای قابل فهم و معنایی دیگری پیدا نخواهی کرد که ارزش و ظاهر خاصی داشته باشند.
غیر این عقل تو حق را عقلهاستکه بدان تدبیر اسباب سماست
هوش مصنوعی: غیر از عقل تو، عقلهای دیگر وجود دارند که با آنها میتوان به درک و تدبیر عالم و اسباب آسمانی رسید.
که بدین عقل آوری ارزاق رازان دگر مفرش کنی اطباق را
هوش مصنوعی: با استفاده از عقل و دانش خود، میتوانی نعمتها و روزیها را بدست آوری و زندگی را برای خود فراهم سازی.
چون ببازی عقل در عشق صمدعشر امثالت دهد یا هفت‌صد
هوش مصنوعی: زمانی که عقل در عشق نادیده گرفته شود، خداوند به شخصی که در این راه پیش میرود، بینش و فهمی به اندازهٔ ده برابر یا حتی هفت‌صد برابر بیشتری عطا می‌کند.
آن زنان چون عقلها درباختندبر رواق عشق یوسف تاختند
هوش مصنوعی: زنان وقتی که عقل خود را از دست دادند، به سوی عشق یوسف شتافتند.
عقلشان یک‌دم ستد ساقی عمرسیر گشتند از خرد باقی عمر
هوش مصنوعی: آنها با یک لحظه عقل خود، نوشیدنی عمر را در اختیار گرفتند و باقی عمرشان را در بیخبری و غفلت گذراندند.
اصل صد یوسف جمال ذوالجلالای کم از زن شو فدای آن جمال
هوش مصنوعی: حقیقت زیبایی و کمال، خداوند است. ای کمحالن! دل بباز به آن جمال بینظیر.
عشق برد بحث را ای جان و بسکو ز گفت و گو شود فریاد رس
هوش مصنوعی: عشق باعث شده است که بحث و جدل کنار برود و تنها صدای فریاد زندگی را بشنویم.
حیرتی آید ز عشق آن نطق رازهره نبود که کند او ماجرا
هوش مصنوعی: عشق به قدری شگفتانگیز و عمیق است که هیچ زبانی توانایی بیان کامل آن را ندارد و نمیتواند واقعیتهای آن را به تصویر بکشد.
که بترسد گر جوابی وا دهدگوهری از لنج او بیرون فتد
هوش مصنوعی: اگر کسی از جواب دادن بترسد، ممکن است جواهر ارزشمندی از دل کشتیاش بیرون بیفتد.
لب ببندد سخت او از خیر و شرتا نباید کز دهان افتد گهر
هوش مصنوعی: او باید زبانش را در مواقع خوب و بد بسته نگه دارد تا چیزی باارزش از دهانش خارج نشود.
هم‌چنانک گفت آن یار رسولچون نبی بر خواندی بر ما فصول
هوش مصنوعی: همانطور که آن دوست مانند پیامبر بر ما آیات را قرائت کرد.
آن رسول مجتبی وقت نثارخواستی از ما حضور و صد وقار
هوش مصنوعی: آن پیامبر بزرگوار، زمانی که خواستی از ما دیدار کند و با عظمت و آرامش حاضر شد.
آنچنان که بر سرت مرغی بودکز فواتش جان تو لرزان شود
هوش مصنوعی: اگر طوری باشد که بر سرت مرغی نشسته باشد و از دست رفتن آن مرغ باعث لرزش جانت شود، یعنی به اندازهی ارزش و اهمیت آن مرغ نگران هستی.
پس نیاری هیچ جنبیدن ز جاتا نگیرد مرغ خوب تو هوا
هوش مصنوعی: نمیتوانی هیچ حرکتی از جایت بکنی تا زمانی که پرنده خوب تو پرواز نکند.
دم نیاری زد ببندی سرفه راتا نباید که بپرد آن هما
هوش مصنوعی: اگر نتوانی در سکوت و آرامش نفس بکشی، ممکن است که شوق و اشتیاق آن پرنده ابتدایی، به یکباره آزاد و رها شود.
ور کست شیرین بگوید یا ترشبر لب انگشتی نهی یعنی خمش
هوش مصنوعی: اگر کسی سخنی شیرین یا تلخ بگوید، تو با یک حرکت ساده میتوانی نشان دهی که به آن بیتوجهی میکنی یا آن را نادیده میگیری.
حیرت آن مرغست خاموشت کندبر نهد سردیگ و پر جوشت کند
هوش مصنوعی: حیرت آن پرندهای است که به خاطر سکوتش، احساس سردی و بیحرکتی می‌کند ولی در عین حال، در درونش جوش و خروش دارد.