بخش ۹ - در نصیحت فرزند خود محمد نظامی
هوش مصنوعی: این شعر درباره‌ی فرزند نوجوانی است که در سن چهاردسالگی به مرحله‌ای از بلوغ علمی و اخلاقی رسیده است. شاعر به او توصیه می‌کند که به جای وقت‌گذرانی و بازی، باید به دنبال علم و هنر باشد و در تلاش برای کسب دانش و بزرگ‌ترین صفات انسانی باشد. او همچنین به اهمیت ادب و احترام به دیگران اشاره می‌کند و نقش علم و دانش را در زندگی‌اش برجسته می‌سازد. در نهایت، تأکید می‌کند که در دنیای علم و ادب، کیفیت بر کمیت ارجحیت دارد و درک عمیق و خردورزی باعث می‌شود که فرد به مقام بلندتری دست یابد. شاعر می‌گوید که در زندگی باید از صدرنشینان علم و اخلاق باشی و به نوعی خود را از دیگران متمایز کنی.
ای چارده ساله قرة‌العینبالغ نظر علوم کونین
ای پسر چهارده سالهای که زیباترین و باهوشترین هستی و به علمهای هستی آشنا هستی.
آن روز که هفت ساله بودیچون گل به چمن حواله بودی
هوش مصنوعی: در روزی که تو تنها هفت سال داشتی، مانند گلی بودی که در چمن درخشان و زیبا بودی.
واکنون که به چارده رسیدیچون سرو بر اوج سر کشیدی
هوش مصنوعی: اکنون که به سن چهارده سالگی رسیدهای، مانند درخت سرو بر بالای بلندی ایستادهای.
غافل منشین نه وقت بازی استوقت هنر است و سرفرازی است
هوش مصنوعی: بیخبر نباش، اکنون زمان شادی و بازی نیست؛ این زمان، زمان هنر و افتخار است.
دانش طلب و بزرگی آموزتا به نگرند روزت از روز
هوش مصنوعی: علم و دانش کسب کن و بزرگی را بیاموز تا مردم در روز تو، تو را با روزهای بزرگ بشناسند.
نام و نسبت به خردسالی‌ستنسل از شجر بزرگ خالی‌ست
هوش مصنوعی: نسل جدید از نسلهای پیشین خود بیبهره است و با وجود بزرگ‌ترین آموزهها، در نوشتن و بیان خود هنوز به کمال نرسیدهاند.
جایی که بزرگ بایدت بودفرزندی من نداردت سود
هوش مصنوعی: در جایی که باید بزرگ و محترم باشی، پسری من برای تو سودی ندارد.
چون شیر به خود سپه‌شکن باشفرزند خصال خویشتن باش
چون شیر به تنهایی لشگری را شکست بده؛ زادهی خود باش.
دولت طلبی، سبب نگه‌داربا خلق خدا ادب نگه‌دار
هوش مصنوعی: دنبال خوشبختی و موفقیت بودن، باعث می‌شود رفتار خوبی با مردم داشته باشی و ادب را رعایت کنی.
آنجا که فسانه‌ای سگالیاز ترس خدا مباش خالی
هر کجا که میخواهی نقل قولی از روایتی داشته باشی خدا را به یاد بیار تا مبادا از حق و حقیقت دور نشوی
وان شغل طلب ز روی حالتکز کرده نباشدت خجالت
هوش مصنوعی: اگر از روی حال و وضع خود مشغولیت را طلب کنی، باید از شرمندگی خود را دور نگهداری.
گر دل دهی ای پسر بدین پنداز پند پدر شوی برومند
هوش مصنوعی: اگر دل خود را به پندهای پدر بسپاری، با این نصیحتها میتوانی به شخصیت و رشد خوبی دست پیدا کنی.
گرچه سر سروریت بینموآیین سخنوریت بینم
هوش مصنوعی: هرچند که تو را در اوج شادی و خوشحالی میبینم و به شیوایی کلامت توجه میکنم،
در شعر مپیچ و در فن اوچون اکذب اوست احسن او
هوش مصنوعی: در شعر خود پیچیدگی به کار نبر و در فن و مهارتش مثل دروغی که زیبا به نظر میرسد، او هم بهترین است.
زین فن مطلب بلند نامیکان ختم شده است بر نظامی
هوش مصنوعی: این فن و هنر، موضوعی بزرگ و شناخته شده است که بر پایه یک نظام مشخص به پایان رسیده است.
نظم ار چه به مرتبت بلند استآن علم طلب که سودمند است
هوش مصنوعی: اگرچه نظم از نظر مقام و اعتبار بالا است، اما دانش و علمی که مفید باشد، ارزش بیشتری دارد.
در جدول این خط قیاسیمی‌کوش به خویشتن‌شناسی
هوش مصنوعی: در این متن به بررسی و مقایسه موضوعات پرداخته می‌شود تا به درک بهتری از خود و شناخت درونی نایل شویم.
تشریح نهاد خود درآموزکاین معرفتی است خاطر‌افروز
هوش مصنوعی: آشنایی و شناختن خود و درک عمیق درون، باعث شادی و سرزندگی می‌شود.
پیغمبر گفت: «عِلمُ عِلمانعلم الادیان و علم الابدان»
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: "دو نوع علم وجود دارد؛ یکی علم دین و دیگری علم بدن."
در ناف دو علم بوی طیب استوان هر دو فقیه یا طبیب است
هوش مصنوعی: در مرکز دو علم، عطر خوشی وجود دارد و هر یک از این علوم میتواند به مانند یک فقیه یا یک پزشک باشد.
می‌باش طبیب عیسوی هُشاما نه طبیب آدمی‌کش
هوش مصنوعی: در این بیت، گوینده از شخصی میخواهد که هوشیار و با علم باشد، مانند عیسی که طبیب و درمانگر بود. اما او را از این میترساند که به جای کمک به دیگران، لطمهای به آنان نزند. به عبارت دیگر، شخص باید همیشه نیکوکار و دلسوز باشد و به جای آسیب رساندن، به انسانها یاری برساند.
می‌باش فقیه طاعت‌اندوزاما نه فقیه حیلت‌آموز
هوش مصنوعی: در زندگیات دینی و بندگی را به عنوان یک اصل بپذیر، اما به گونهای زندگی کن که فریبکاری و نیرنگ را در کارهایت جا ندهی.
گر هر دو شوی بلند گردیپیش همه ارجمند گردی
هوش مصنوعی: اگر هر دوی شما بزرگ و والا شوید، در نگاه همه عزیز و محترم خواهید بود.
صاحب طرفین عهد باشیصاحب طرف دو مهد باشی
هوش مصنوعی: در هر دو سمت پیمان و توافق حضور داری و بر دو سرزمین مهم مسلط هستی.
می‌کوش به هر ورق که خوانیکان دانش را تمام دانی
هوش مصنوعی: در هر صفحهای که مطالعه میکنی، تلاش کن تا به طور کامل آن دانش را درک کنی.
پالان‌گری‌یی به غایت خودبهتر ز کلاه‌دوزی بد
هوش مصنوعی: پالانگری بهتر از کلاه‌دوزی است، هرچند که در هر دو صنعت مهارت لازم است.
گفتن ز من از تو کار بستنبیکار نمی‌توان نشستن
هوش مصنوعی: اگر کسی از من بگوید و من به کار بندم، نمیتوانم بیکار بمانم و بیحرکت نشینم.
با این که سخن به لطف آب استکم گفتن هر سخن صواب است
هوش مصنوعی: اگرچه صحبت کردن مانند آب بخشنده و دلپذیر است، اما بهتر آن است که در هر سخنی کم بگوییم و به اندازه صحبت کنیم.
آب ار چه همه زلال خیزداز خوردن ِ پر، ملال خیزد
هوش مصنوعی: هرچند آب صاف و زلال باشد، اما وقتی که به اندازه کافی و بیش از حد نوشیده شود، احساس کدورت و ملال به وجود میآید.
کم گوی و گزیده گوی چون دُرتا ز اندک تو جهان شود پر
هوش مصنوعی: کمتر صحبت کن و کلمات خود را با دقت انتخاب کن، زیرا این باعث می‌شود که تاثیر کلامت بیشتر و ارزشمندتر شود و حتی با جملات اندک، پیامهای بزرگ و مفهومی جالب منتقل کنی.
لاف از سخن چو دُر توان زدآن خشت بود که پر توان زد
هوش مصنوعی: اگر به طور زیبا و هنرمندانه صحبت کنی، مانند جواهری باارزش به نظر میرسد. اما اگر فقط به حرف زدن بپردازی بدون اینکه آن را به عمل تبدیل کنی، نتیجهاش چیزی بیارزش خواهد بود.
مرواریدی کز اصل پاک استآرایش‌بخش آب و خاک است
هوش مصنوعی: مروایدی که از اصل خالص و پاک به دست آمده، زیباییبخش آب و خاک است.
تا هست دُرُست، گنج و کان‌هاستچون خُرد شود، دوای جان‌هاست
هوش مصنوعی: تا زمانی که خوب و درست وجود داشته باشد، گنجینهها و منابع ارزشمند نیز در دسترس خواهند بود. اما وقتی که آن خوب و درستی کوچکتر و کمتر شود، به نوعی در بهبود و درمان جانها کمک می‌کند.
یک دسته گل دماغ‌پروراز صد خرمن گیاه بهتر
هوش مصنوعی: یک دسته گل که به دل و جان آدمی شادی و نشاط میبخشد، از صدها انبوه گیاه بیروح و بیفایده ارزش بیشتری دارد.
گر باشد صد ستاره در پیشتعظیم یک آفتاب ازو بیش
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است صد ستاره در آسمان درخشان باشند، اما در برابر نور و عظمت یک خورشید هیچکدام ارزش و اهمیتی ندارند.
گرچه همه کوکبی بتاب استافروختگی در آفتاب است
بتاب: تابنده، درخشنده.