بخش ۳۷ - فرجام کار بهرام و ناپدید شدن او در غار
هوش مصنوعی: این متن شعری حماسی و فلسفی است که در آن به بررسی موضوعات مختلفی مانند عشق، زندگی، مرگ، و معنای وجود پرداخته شده است. شاعر به توصیف گنبدها، که نمادهایی از آسمان و شناخت هستند، میپردازد و از تصورات و خیالپردازیهای شخصیتهای مختلف صحبت میکند.
شخصیتی به نام بهرام در داستان به شکار میرود و در این مسیر با خطراتی مواجه میشود. او در نهایت به غاری میرسد که نماد عمیقتری از زندگی و مرگ است. مادر بهرام وقتی از گم شدن او مطلع میشود، با درد و اندوه به جستجوی او میپردازد و تلاش میکند تا پسرش را بیابد.
این شعر در انتها به مفاهیم اخلاقی و فلسفی میپردازد و به خواننده توصیه میکند که از زندگی بهرهبرداری صحیح داشته باشد و به دنبال حقیقت و معنای عمیقتر زندگی باشد. در کل، این متن به موضوعات وجودی و ساختارهای زندگی انسانی پرداخته و بر اهمیت آگاهی، عمل نیک و پرهیز از دنیا پرستی تاکید دارد.
لعل پیوند این علاقه دُرکز گهر کرد گوش گیتی پر
لعل پیوند کنایه از تاریخ نگار است و علاقه (در اینجا به معنی رشته یا بند) دُر کنایه از داستان بهرام گور.
گفت چون هفت گنبد از می و جامآن صدا باز داد با بهرام
هوش مصنوعی: به صدای خوش و دلنواز در می و جام گوش کن که مانند هفت گنبد بلند، پژواک آن در فضا پخش میشود و توجه بهرام را جلب میکند.
عقل در گنبد دماغ سرشداد ازین گنبد روان خبرش
هوش مصنوعی: عقل در فضای ذهن آدمی از این فضا، آگاهی و خبر دارد.
کز صنم خانه‌های گنبد خاکدور شو، کز تو دور باد هلاک
هوش مصنوعی: از مکانهای پر از بت و idol دور شو، زیرا دور شدن از تو به هلاکت میانجامد.
گنبد مغز شاه جوش گرفتکز فسون و فسانه گوش گرفت
هوش مصنوعی: گنبد مغز شاه در حال پر شدن از افکار است چون تحت تأثیر جادوها و داستانها قرار گرفته و هوش او مشغول به این موضوعات شده است.
دید کاین گنبد بساط نورداز همه گنبدی برآرد گرد
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که با مشاهده این دنیا و دنیای گنبدی شکل آن، میتوان فهمید که چقدر زندگی و امکانات آن میتواند ما را تحت تأثیر قرار دهد و برتریهای خاصی از خود نشان دهد. به عبارت دیگر، در میان همه چیزهایی که وجود دارد، یک نظم و زیبایی خاصی دیده میشود که موجب شگفتی و تأمل میگردد.
هفت گنبد بر آسمان بگذاشتاو رهِ گنبد دیگر برداشت
هوش مصنوعی: او هفت گنبد را در آسمان قرار داد و راهی برای رسیدن به گنبد دیگری انتخاب کرد.
گنبدی کز فنا نگردد پستتا قیامت برو بخفتد مست
هوش مصنوعی: گنبدی که از زوال و فنا در امان است و تا قیامت فرو نخواهد افتاد، بر روی آن همچنان با افتخار و سرمستی باقی مانده است.
هفت موبد بخواند موبد زادهفت گنبد به هفت موبد داد
هوش مصنوعی: هفت عالم بزرگ را به هم دعوت کردند تا در مورد یک موضوع مهم گفتگو کنند و هر یک از آنها به نوبت نظرات خود را بیان کنند. در اینجا به نوعی از برگزاری یک گردهمایی و تبادل افکار در مورد موضوعی خاص اشاره شده است.
در زد آتش به هر یکی ناگاهمعنی آن شد که کردش آتشگاه
هوش مصنوعی: ناگهان آتش به هر چیزی پرتاب شد و معنای آن این بود که او آتش را ایجاد کرده است.
سروبن چون به شصت سال رسیدیاسمن بر سر بنفشه دمید
هوش مصنوعی: زمانی که سروبن به شصت سالگی رسید، یاسمن بر سر بنفشه شکوفه زد.
از سر صدق شد خدای‌پرستداشت از خویشتن‌پرستی دست
هوش مصنوعی: با تمام ایمان و صداقتی که داشت، پرستش خدا را انتخاب کرد و از خودپرستی و خودخواهی دوری گزید.
روزی از تخت و تاج کرد کناررفت با ویژگان خود به شکار
هوش مصنوعی: روزی شاه با همراهانش از تخت و تاج خود کنارهگیری کرد و به شکار رفت.
در چنان صید و صید ساختنشبود بر صید خویش تاختنش
هوش مصنوعی: او در چنگال شکار گرفتار است و تمام تلاشش را برای دستیابی به هدف خودش میکند.
لشگر از هر سویی پراکندندهر یکی گور و آهو افکندند
هوش مصنوعی: لشکر از جهات مختلف پخش شدند و هرکدام به نوعی جان خود را ازدست دادند.
میل هر یک به گور صحراییاو طلبکار گور تنهایی
هوش مصنوعی: هر کسی به دنبال سرنوشتی است و در حقیقت، هر یک از ما در پی آن هستیم که در نهایت به کجا خواهیم رفت، و این به نوعی نشاندهنده تنهایی ما در زندگی است.
گور جست از برای مسکن خویشآهو افکند لیک از تن خویش
هوش مصنوعی: گور به دنبال مکانی برای زندگی خودش میگردد و آهو را به خاطر وجود خودش رها میکند، اما نمیتواند از وجود خود فاصله بگیرد.
گور و آهو مجوی ازین گل شورکه‌آهو‌ش آهو‌ست و گورش گور
یعنی از دشت شوره زار زمین گور و آهو مخواه زیرا گورش قبر و آهویش عیب و نقص است. آهو در فارسی به معنی عیب هم آمده است.
عاقبت گوری از کناره دشتآمد و سوی گورخان بگذشت
هوش مصنوعی: در نهایت، قبرستانی به کنار دشت رسید و به سمت خانهی مردگان رفت.
شاه دانست کان فرشته پناهسوی مینو‌ش می‌نماید راه
هوش مصنوعی: پادشاه متوجه شد که آن فرشته که به او پناه میدهد، به سوی بهشت راه نشان میدهد.
کرد بر گور مرکب انگیزیداد یکران تند را تیزی
هوش مصنوعی: بر روی گور، سوارکاری نشست و با شتاب و تیزی زیادی، اسب را به جلو میراند.
از پی صید می‌نمود شتابدر بیابان و جای‌های خراب
هوش مصنوعی: او با عجله در بیابان و مناطق ویران به دنبال شکار بود.
پر گرفته نوند چار پرشوز وشاقان یکی دو بر اثرش
هوش مصنوعی: پرهایش را به سرعت میزند و در میان رقیبانش یکی، دو نفر بر اثر شتابش باقی میمانند.
بود غاری در آن خرابستانخوش‌تر از چاه یخ به تابستان
هوش مصنوعی: در آن ویرانه، غاری وجود داشت که در تابستان، از چاه یخ هم بهتر و دلپذیرتر بود.
رخنهٔ ژرف داشت چون چاهیهیچکس را نه بر درش راهی
هوش مصنوعی: عمیق و تاریک بود، مانند چاهی که هیچکس نتواند به درون آن راه پیدا کند.
گور در غار شد روان و دلیرشاه دنبال او گرفته چو شیر
هوش مصنوعی: دره گور به غار رفت و شاهی دلیر و شجاع مانند شیری، به دنبال او حرکت کرد.
اسب در غار ژرف راند سوارگنج کیخسروی رساند به غار
هوش مصنوعی: اسب سوار را به غار عمیقی برد که گنج کیخسرو در آنجا قرار داشت.
شاه را غار پرده‌دار شدهو او هم‌آغوش یار غار شده
هوش مصنوعی: پادشاه در دنیای مخفی و پنهان با یار خود در ارتباط است و به نوعی به دنیای دیگر وارد شده است.
وان وشاقان به پاسداری شاهبر در غار کرده منزلگاه
هوش مصنوعی: دو نفر از نگهبانان به خاطر حفاظت از شاه، در کنار غار مکانی را آماده کردهاند.
نه ره آنکه در خزند به غارنه سرِ باز پس شدن به شکار
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که کسی که به دنبال مسیر و راهی صحیح نیست، نمیتواند به مقصد برسد و همچنین کسی که قصد بازگشت و رجوع از هدف خود را دارد، نمیتواند در شکار موفق باشد. به عبارتی، تنها تلاش و عزم راسخ است که میتواند ما را به خواستههایمان نزدیک کند.
دیده بر راه مانده با دم سردتا ز لشگر کجا برآید گرد
هوش مصنوعی: چشمانم به راه دوخته شده و با بیتابی انتظار میکشم تا ببینم از کدام سو نشانهای از لشکر پیدا میشود.
چون زمانی بران کشید درازلشگر از هر سویی رسید فراز
هوش مصنوعی: زمانی که لشکر دراز به حرکت درآمد، از هر طرف به سوی بالا آمدند.
شاه جستند و غار می‌دیدندمهره در مغز مار می‌دیدند
هوش مصنوعی: پادشاهان در جستجوی غار بودند و در آنجا دانهای را در مغز مار مشاهده میکردند.
آن وشاقان ز حال شاه جهانباز گفتند آنچه بود نهان
هوش مصنوعی: آن زنان زیبا درباره حال شاه عالم سخن گفتند و رازهایی را که پنهان بود، فاش کردند.
که چو شه بر شکار کرد آهنگراند مرکب بدین کریچهٔ تنگ
هوش مصنوعی: وقتی که پادشاه قصد شکار میکند، سوار بر اسب خود به سرعت و با تمرکز به سمت هدف میراند، حتی اگر جاهای تنگ و باریک را هم باید پشت سر بگذارد.
کس بدین داوری نشد یاوروین سخن را نداشت کس باور
هوش مصنوعی: هیچ کس در این قضاوت شریک نشد و هیچکس هم به این گفته اعتقادی نداشت.
همه گفتند کاین خیال بد استقول نابالغان‌ِ بی‌خرد است
هوش مصنوعی: همه گفتند که این فکر نادرست و نامناسب است و نشاندهنده طرز تفکر کسانی است که هنوز پخته نشدهاند و عقل ندارند.
خسرو پیلتن به نام خدایکی در این تنگنای گیرد جای
هوش مصنوعی: خسرو پیلتن، به نام خدا، در این وضعیت دشوار و تنگ جا میگیرد.
و آگهی نه که پیل آن بستاندید خوابی و شد به هندوستان
هوش مصنوعی: یک فیل در باغی خواب میبیند و پس از آن به سرزمین هند میرود.
بند بر پیلتن زمانه نهادپیل بند زمانه را که گشاد
هوش مصنوعی: زمانه بر مردان بزرگ و قوی فشار میآورد، اما این فشار از آنجا که قدرت و استقامت آنها را آزمایش میکند، در نهایت با وجود تمام سختیها، تواناییهایشان را نمایان میسازد.
بر نشان دادن‌ِ خلیفهٔ تختمی‌زدند آن وشاقگان را سخت
هوش مصنوعی: بر اثر نشانگذاری، این زنان زیبا با سختی و دقت مشغول کار بودند تا مقام والای خلیفه را به تصویر بکشند.
ز آه آن طفلگان دردآلودگردی از غار بردمید چو دود
هوش مصنوعی: از ناله و اندوه آن کودکان بیدفاع، به گونهای خارج شدم که مانند دودی از غار بلند شدم.
بانگی آمد که شاه در غارستباز گردید شاه را کارست
هوش مصنوعی: صدایی به گوش رسید که میگوید شاه دوباره در غار است، برگردید که شاه در کار است.
خاصگانی که اهل کار شدندشاه جویان درون غار شدند
هوش مصنوعی: افرادی که به کار و تلاش مشغول شدند، به دنبال جستجوی حقیقت و شگفتیهای زندگی رفتند.
غار بن بسته بود و کس نه پدیدعنکبوتیان بسی، مگس نه پدید
هوش مصنوعی: غار کاملاً بسته شده بود و هیچ کس در آن دیده نمیشد. در عوض، پر از تارهای عنکبوت بود و مگسی هم در آن پیدا نمیشد.
صدره از آب دیده شستندشبلکه صد باره باز جستندش
هوش مصنوعی: او را از آب چشمانش شستشو دادند، اما بارها دوباره سر برآورد.
چون ندیدند شاه را در غاربر در غار صف زدند چو مار
هوش مصنوعی: زمانی که مردم شاه را در غار ندیدند، در مقابل غار مانند مار صف کشیدند.
دیده‌ها را به آب تر کردندمادر شاه را خبر کردند
هوش مصنوعی: چشمان مردم را پر از اشک کردند و مادر شاه را در جریان قرار دادند.
مادر آمد چو سوخته جگریوز میان گم شده چنان پسری
هوش مصنوعی: مادر به خانه آمد در حالی که دلش پر از درد و سوزش بود و فرزندش را که گم شده بود به شدت دلتنگی میکرد.
جست شه را نه چون کسان دگرکو به جان جست و دیگران به نظر
هوش مصنوعی: به دنبال حق و حقیقت باش، نه مانند دیگران که فقط به ظاهر و ظواهر توجه دارند. تو باید با تمام وجود به دنبال حقیقت باشی، در حالی که دیگران تنها با نگاه و ظواهر اکتفا میکنند.
گل طلب کرد و خار در بر یافتتا پسر بیش جست، کمتر یافت
هوش مصنوعی: در جستوجوی گل، به خار برخورد کرد و هرچه بیشتر تلاش کرد، کمتر به مراد خود رسید.
زر فرو ریخت پشته پشته چو کوهتا کنند آن زمین گروه گروه
هوش مصنوعی: طلا به صورت انبوه و مانند کوه فرو ریخت تا افراد مختلف آن زمین را بین خود تقسیم کنند.
چاه کند و به گنج راه نیافتیوسف خویش را به چاه نیافت
هوش مصنوعی: یوسف در چاهی گرفتار شد و هرچند تلاش کرد تا به گنج و خوشبختی برسد، اما نتوانست خود را از چاه رهایی بخشد و به هدفش برسد.
زان زمین‌ها که رخنه کرد عجوزمانده آن خاک رخنه رخنه هنوز
هوش مصنوعی: از زمینهایی که پیرزنی در آنها رخنه کرده، هنوز هم آثار آن رخنه و نفوذ وجود دارد.
آن شناسندگان که دانندشغار بهرام گور خوانندش
هوش مصنوعی: افرادی که به خوبی آگاهی دارند، این مکان را که به غار بهرام گور معروف است، میشناسند.
تا چهل روز خاک می‌کندنددر جهان گورکن چنین چندند
هوش مصنوعی: در این دنیا، برخی افراد به مدت چهل روز به خاکسپاری و دفن مردگان میپردازند، اما بسیاری از آنها در این کار حرفهای نیستند و تواناییهای لازم را ندارند.
شد زمین کنده تا دهانه آبکسی آن گنج را ندید به خواب
هوش مصنوعی: زمین بهقدری شکافته شده که به دهانه آبی رسیده، اما هیچکس آن گنج را حتی در خواب هم ندید.
آنکه او را بر آسمان رخت استدر زمین باز جستنش سخت است
هوش مصنوعی: کسی که در آسمان مقام و منزلتش برجسته است، پیدا کردن او در زمین کار دشواری است.
در زمین جرم و استخوان باشدو آسمانی بر آسمان باشد
هوش مصنوعی: در زمین، تودهای از خاک و استخوان وجود دارد و در آسمان، آسمانی بزرگ و وسیع نمودار است.
هر جسد را که زیر گردون استمادری خاک و مادری خون است
هوش مصنوعی: هر فردی که در زیر آسمان است، یا به عبارت دیگر، هر انسانی که در این دنیا زندگی میکند، در نهایت به مادر زمین و مادر طبیعت بازمیگردد. این سوگواری و اتصال به خاک و زندگی نشاندهندهی ارتباط عمیق انسانها با جهان طبیعی است.
مادر خون بپرورَد در نازمادر خاک ازو ستانَد باز
هوش مصنوعی: مادر با محبت و زحمت فرزندش را بزرگ میکند و در مقابل، فرزند در نهایت از خاک و طبیعت میآید و به آن بازمیگردد.
گرچه بهرام را دو مادر بودمادر خاک مهربان‌تر بود
هوش مصنوعی: بهرام دو مادر داشت، اما مادر خاک از هر دوی آنها مهربان‌تر بود.
کانچنانش ستد که باز ندادساز چاره به چاره‌ساز نداد
هوش مصنوعی: او به قدری با مهارت و زیرکی عمل کرد که هیچ راهی برای برگرداندن او وجود نداشت و چاره‌ساز هم نتوانست راه حلی پیدا کند.
مادر خون ز جور مادر خاککرد خود را به درد و رنج هلاک
هوش مصنوعی: مادر با سختی و رنج فراوان، خود را در معرض آسیب و نابودی قرار داد.
چون تبش برزد از دماغش جوشآمد آواز هاتفیش به گوش
هوش مصنوعی: هنگامی که تب او بالا رفت، صدای ندا و پیامش از درونش به گوش رسید.
کی به غفلت چو دام و دد پویانشیر مرغان غیب را جویان
شیر مرغ جستن کنایه از چیز محال خواستن است.
به تو یزدان ودیعتی بسپردچونکه وقت آمد آن ودیعت برد
هوش مصنوعی: خداوند چیزی ارزشمند را به تو سپرده است، پس زمانی که وقتش فرا برسد، آن را دریافت کن.
بر وداع ودیعت دگرانخویشتن را مکُش چو بی‌خبران
هوش مصنوعی: برای وداع و ودیعههای دیگران خودت را از دست نده، چون بی‌خبران هستند.
باز پس گرد و کار خویش بسازدست کوتاه کن ز رنج دراز
هوش مصنوعی: به گذشته برگرد و به کارهای خود سامان بده، از درد و زحمت بیهوده دست بکش.
چون ز هاتف چنین شنید پیاممهر برداشت مادر از بهرام
هوش مصنوعی: مادر بهرام از پیام محبتآمیز هاتف متوجه شد.
رفت و آن دل که داشت در بندشکرد مشغول کار فرزندش
هوش مصنوعی: او رفت و دلش که به او وابسته بود، مشغول کار فرزندش شد.
تاج و تختش به وارثان بسپردهر که زو وارثی بماند نمرد
هوش مصنوعی: هر کسی که از او وراثتی باقی بماند و زنده باشد، باید تاج و تختش را به آنان بسپارد.
ای ز بهرام گور داده خبرگور بهرام جوی ازین بگذر
هوش مصنوعی: ای کسی که از بهرام گور خبر داری، از این موضوع بیخبر بگذر و به دنبال ماجرای بهرام گور نرو.
نه که بهرام گور با ما نیستگور بهرام نیز پیدا نیست
هوش مصنوعی: نه اینکه بهرام گور در میان ما نیست، بلکه هیچ نشانهای از گور او هم در دسترس نیست.
آن چه بینی که وقتی از سر زورنام داغی نهاد بر تن گور
هوش مصنوعی: هرگاه با زور و فشار نامی بر روی چیزی بگذاری، آن چیز تحت تأثیر آن نام قرار خواهد گرفت.
داغ گورش مبین به اول بارگور داغش نگر به آخر کار
هوش مصنوعی: به ناراحتی و عذابی که در ابتدا به نظر میرسد توجه نکن، بلکه به نتایج و سرانجام کار او در پایان نگاه کن.
گرچه پای هزار گور شکستآخر از پایمال گور نرست
هوش مصنوعی: با وجود اینکه هزاران بار به زمین افتاد و شکست، اما هیچگاه از زیر پای کسانی که نسبت به او بیاحترامی کردند و او را نادیده گرفتند، پایین نیامد.
خانه خاکدان دو در داردتا یکی را برد یکی آرد
هوش مصنوعی: زندگی، مانند خانهای است که دو در دارد: یکی برای ورود و دیگری برای خروج. این اشاره به این دارد که ما به دنیا میآییم و روزی هم از آن میرویم.
ای سه گز خاک و پهنی تو گزیچار خُم در دکان رنگرزی
هوش مصنوعی: تو به اندازه سه گز پهنا داری و در دکان رنگرزی، چهار خُم رنگ در اختیار داری.
هر نواله که معده تو پزدخلطی آن را به رنگ خود برَزَد
هوش مصنوعی: هر لقمهای که در معدهات هضم شود، با توجه به وضعیت بدن و مزاج تو، تاثیراتی متفاوت خواهد داشت و ویژگیهای آن را به خود میگیرد.
از سر و پای تا به گردن و گوشهست ازین چار خلط عاریه پوش
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که انسان از سر و پا تا گردن و گوش خود، کاملاً از ترکیب چهار عنصر (آب، آتش، هوا و خاک) ساخته شده است و هیچکدام از این عناصر به تنهایی وجود ندارد. در واقع، وجود انسان به این مواد وابسته است و هیچکدام از آنها را نمیتوان از او جدا کرد.
بر چنین رنگ‌های عاریه‌سازچه نهی دل که داد باید باز
هوش مصنوعی: بر چنین رنگ‌های تقلبی و ظاهری چه توقعی میتوان داشت که دل را راضی کند، در حالی که باید حقیقت را درک کرد.
غایبانی که روی‌بسته شدنداز چنین رنگ و بوی رسته شدند
هوش مصنوعی: غایبانی که در اثر این رنگ و بو دیگر نمیتوانند به ما نزدیک شوند و از آنها غایب شدهاند.
تا قیامت قیام ننمایدکس رخ بسته باز نگشاید
هوش مصنوعی: تا ابد کسی دوباره چهرهاش را نخواهند گشود و قیام نخواهد کرد.
ره ره خوف و شب شب خطرستشحنه خفته‌ست و دزد بر گذر‌ست
هوش مصنوعی: در اینجا به اشارهای به حالتی از ترس و خطر در شب پرداخته شده است. راهی که در پیش است، مملو از نگرانی است و در تاریکی، اوضاع ناامن به نظر میرسد. در این وضعیت، نگهبان یا حافظ آنجا خواب است و دزدها در حال عبور و مرور هستند، به این معنا که هیچ کس مراقب نیست و خطر به شدت احساس میشود.
خاکسار‌ان به خاک سیر شوندزیر دستان به دست زیر شوند
هوش مصنوعی: افرادی که humble و خاکی هستند، به مرور زمان در دستان دیگران فرسوده و تحت تأثیر قرار میگیرند.
چون تو باری ز دست بالاییزیر هر دستْ خون چه پالایی؟
هوش مصنوعی: هرگاه تو از قدرت بالایی به کسی کمک کنی، پس چرا زیر بار این قدرت خون عاطفه و محبت را فدای آن میکنی؟
آسمان زیر دست خواهی، خیز!پای بالا نِه، از زمین بگریز
هوش مصنوعی: برای رسیدن به خواستهها و آرزوهایت، باید تلاش کنی و از موانع برخیزی. اگر میخواهی به هدفی بلند پرواز کنی، باید قدم از زمین برداری و به سمت بالا بروی.
می‌رو و هیچ گونه باز مبینتا نیفتی از آسمان به زمین
هوش مصنوعی: برو و هرگز به عقب نگاه نکن، تا دچار سقوط از ارتفاعات زندگی به زمین نشوی.
انجم آسمان حمایل تستچیستند آن همه وسایل تست
هوش مصنوعی: ستارههای آسمان که مانند پرچم برفراز تو قرار دارند، آن همه ابزار و وسایلی که دور و بر توست، چیستند؟
تنگی جمله را مجال توییتنگلوشای این خیال تویی
یعنی تنگی و سختی حال اختران را تویی که باعث گشایش و مجال خلقت هستی و تنگلوشای این صور و تماثیل، وجود توست و فیک انطوی العالم الاکبر (در تو عالمی بزرگ نهفته است - سخن امام علی). تنگلوشا کتاب لوشای حکیم و نقاش رومی است که دارای تمام صور و تماثیل خاکی و افلاکی بوده است.
هر یک از تو گرفته تمثالیتو چه‌گیری ز هر یکی فالی
یعنی اختران فلک تمثال وجود از وجود تو یافته و به سبب تو خلقت شده اند، تو نباید بدانها در کار خیر و شر خود فال زده و سعادت و نحوست از آنان بخواهی. این بیت در رد احکام و آثار نجومی قدیم است.
آنچه آنها کند، تویی آن نورو‌آنچه اینها خَرَد، تویی زان دور
یعنی آنچه آن اختران را ایجاد می کند تویی و آنچه خریدار و پرستنده آنهاست تو از آن باید دور باشی.
جز یکی خط که نقطه پرور تستآن دگر حرف‌ها ز دفتر تست
یعنی جز خط مبدأ واجب الوجود تمام خطوط عالم جسمانی و آسمان و زمین در دفتر خلقت تو ثبت است. مطابق اخبار، تمام موجودات به طفیل وجود آدمی خلقت شده اند.
آفرین را تویی فرشته پاسو آفریننده را دلیل شناس
هوش مصنوعی: تو فرشتهای هستی که وظیفهات پاس داشتن از این آفرینش است و باید خالق را به خوبی بشناسی و او را درک کنی.
نیک‌مردی بین که بد نشویبا ددانی نگر که دد نشوی
هوش مصنوعی: به انسان خوب فکر کن که بد نشوی و به انسانهای زشت نگاه کن که خودت به آنها شبیه نشوی.
آنچه داری حساب نیک و بدستو آنچه خواهی ولایت خردست
هوش مصنوعی: هر چه که داری، باید حساب نیک و بد آن را بدانی و هر چیزی که آرزو میکنی، به حکمت و خرد نیاز دارد.
یا دری زن که قحط نان نبودیا چنان شو که کس چنان نبود
هوش مصنوعی: یا اگر به در زدی، بگو که ما در تنگدستی نان نیستیم، یا اگر راهی جز این را در پیش میگیری، به گونهای رفتار کن که مانند هیچکس دیگر نباشی.
دیده کاو در حجاب نور افتدز آسمان و فرشته دور افتد
هوش مصنوعی: چشمی که در پرده نور قرار گیرد، از آسمان دور میشود و چیزی را نمیبیند.
چاشنی گیر آسمان زمی‌ستمیزبان فرشته آدمی‌ست
هوش مصنوعی: آسمان به مانند یک میهماننواز است که فرشتهها را در خود جای میدهد و انسانها را نیز در آغوش میکشد.
روی ازین چار سوی غم برتابچند ازین خاک و باد و آتش و آب
هوش مصنوعی: از این چهار سو، غم و اندوه را کنار بزن و نگاهی به این خاک، باد، آتش و آب بینداز.
حجره‌ای با چهار دود آهنگبر دل و دیده چون نباشد تنگ؟
هوش مصنوعی: آیا میتوان در یک اتاق کوچک و تنگ با چهار دیوار آهنی، احساس راحتی و آرامش کرد؟
دو دری شو چو کوی طرار‌انچار بندی چو بند عیاران
هوش مصنوعی: به سمت دو دری برو که متعلق به کوی زیبای عاشقان است، و مانند عیاران، خودت را به چهار بند وابسته کن.
پیش از آن که‌ت برون کنند ز دهرخت بر گاو و بار بر خر نه
هوش مصنوعی: قبل از اینکه تو را از ده بیرون کنند، بار زینت را بر گرده گاو و خر بگذار.
ره به جان رو که کالبد کُند استبار کم کن که بارگی تند است
هوش مصنوعی: نزدیکی به روح و جان را در نظر بگیر، زیرا بدن و قالب مادی دچار زوال و ناپایداری است. بار زندگی را سبک کن، چرا که سختیها و چالشها در راه رسیدن به هدف کم نیستند.
مرده‌ای را که حال بد باشدمیل جان سوی کالبد باشد
هوش مصنوعی: مردی که در حال مرگ است، اگر احساس خوبی نداشته باشد، تمایلش به بازگشتن به جسمش بیشتر میشود.
وانکه داند که اصل جانش چیستجان او بی جسد تواند زیست
هوش مصنوعی: کسی که بداند جوهر و حقیقت وجودش چیست، حتی بدون جسم نیز میتواند زندگی کند.
تا نپنداری ای بهانه بسیچکاین جهان و آن جهان و دیگر هیچ
هوش مصنوعی: تا خیال نکنی که همه چیز به جز این دنیا و آن دنیا مهم است و هیچ چیز دیگری وجود ندارد.
طول و عرض وجود بسیارستوانچه در غور ماست این غارست
هوش مصنوعی: در زندگی وسعت و گستردگی زیادی وجود دارد، اما آنچه که در عمق وجود ما و در دل ما نهفته است، فقط همین غار یا درون ماست.
هست چند آفریده زینها دورکاگهی نیستشان ز ظلمت و نور
هوش مصنوعی: چندین آفریده وجود دارند که از این دنیا بیخبرند و در هیچیک از تاریکی و روشنی قرار نمیگیرند.
آفرینش بسی است، نیست شکیو آفریننده هست، لیک یکی
هوش مصنوعی: آفرینش چیزهای زیادی وجود دارد و هیچ شکی در آن نیست که آفرینندهای وجود دارد، اما این آفریننده یکی است.
نقش این هفت لوح چار سرشتز ابتدا جز یکی قلم ننبشت
هوش مصنوعی: نقش و نگار این هفت لوح، که از ابتدا با چهار ماهیت آفریده شدهاند، تنها به وسیله یک قلم نوشته شده است.
گر نه هفت ار چهار صد باشدزیر یک داد و یک ستد باشد
هوش مصنوعی: اگرچه تعداد افراد یا چیزها ممکن است زیاد باشد، اما در نهایت همه تحت یک قانون و یک داد و ستد قرار دارند.
اولین نقطه و آخرین پرگاراز یکی و یکی نگردد کار
هوش مصنوعی: نخستین شروع و آخرین پایان از یک منبع است و این دو با هم یکی نمیشوند.
در دویی ها مبین و در وصلشدر یکی بین و در یکی اصلش
هوش مصنوعی: در دوگانگیها چیزی نبین و در پیوستگی، آن را یکی ببین و در این یکپارچگی اصل وجود را درک کن.
هر دویی اول از یکی شد راستهم یکی ماند چون دویی برخاست
هوش مصنوعی: اول از یکی به وجود آمدند و در اصل یکی بودند، اما وقتی که به دو تبدیل شدند، همچنان یکی باقی ماندند.
هر که آید در این سپنج سرایبایدش باز رفتن از سر پای
هوش مصنوعی: هر کسی که وارد این دنیا میشود، ناچار است که از آن خارج شود.
در وی آهسته رو که تیزهش‌ستدیر‌گیر است، لیک زود‌کش‌ست
هوش مصنوعی: آهسته به او نزدیک شو چون تند و تیز است. به آرامی اقدام کن، زیرا ممکن است دیر به دست بیاید اما به راحتی میتوان از دستش داد.
گرچه در داوری زبون‌کش نیستاز حسابش کسی فرامش نیست
هوش مصنوعی: هرچند در قضاوت و قضا در مورد کارها ظلم و ستمی بر کسی وارد نمیشود، اما هیچکس نمیتواند از عواقب اعمالش فرار کند و آن را فراموش کند.
گر کنی صد هزار باره چستنخوری بیش از آنکه روزی توست
هوش مصنوعی: اگر هزار بار هم تلاش کنی، بیشتر از آنچه که مقدر شده است، به دست نخواهی آورد.
حوضه‌ای دارد آسمان یخبندچند ازین یخ فقع گشایی؟ چند؟
هوش مصنوعی: آسمان، دشت وسیعی از یخ و سرما دارد. چند وقت دیگر میتوان انتظار داشت که این یخها ذوب شوند و تغییر کنند؟
در هوایی کزان فسرده شویپیش از آن زنده شو که مرده شوی
هوش مصنوعی: به محض اینکه احساس کردی در شرایط سخت و ناامیدکنندهای قرار گرفتهای، باید تلاش کنی که قبل از اینکه دچار یأس و ناامیدی شوی، دوباره انرژی و شادابیات را به دست بیاوری.
آنکه چون چرخ گِردِ عالم گشتعاقبت جمله را گذاشت و گذشت
هوش مصنوعی: کسی که مانند چرخ زمان به دور خود میچرخد و در نهایت همه چیز را رها کرده و به سوی جلو میرود.
عالم ِ هیچکس به هیچش کشتچرخ پیچان به چرخ پیچش گشت
هوش مصنوعی: هیچکس در دنیا به هیچ چیز نرسید و دور هم بودن باعث نشد که هیچ کس به آرامش واقعی دست یابد.
از غرض‌های این جهانی خویشباز برخور به زندگانی خویش
هوش مصنوعی: از مقاصد و اهداف دنیوی خود فاصله بگیر و به زندگی واقعی و درونی خود توجه کن.
تا چو شمشیر و تیر جان آهنجهرچه زانت برد نداری رنج
هوش مصنوعی: بهرهگیری از توان و قدرت خود مانند شمشیر و تیر است؛ پس هرچه از تو میبرد، نگران نباش و رنج نیکش.
از جهان پیش از آنکه در گذریجان ببر تا ز مرگ جان ببری
هوش مصنوعی: قبل از اینکه از این دنیا بروی و جانت را بگیری، به زندگیات توجه کن تا از مرگ، جانت را نجات دهی.
خانه را خوار کن خورش را خُرداز جهان جان چنین توانی برد
هوش مصنوعی: اگر میخواهی از دنیا چیزی بگیری، ابتدا به وسایل و امکانات خود اهمیت نده و آنها را کوچک بشمار. با این کار، میتوانی از زندگی و خوشیهای آن بهره بیشتری ببری.
در دو چیز است رستگاری مردآنکه بسیار داد و اندک خورد
هوش مصنوعی: رستگاری انسان در دو ویژگی است: یکی اینکه زیاد بخشش کند و دیگری اینکه کم بخورد و به خود کمتوجه باشد.
هر که در مهتری گذارَد گامزین دو نام‌آور‌ی برآرَد نام
هوش مصنوعی: هر کسی که در مسیر بزرگتری قدم بگذارد، به این ترتیب نامی ماندگار و مشهور از خود به جا خواهد گذاشت.
هیچ بسیار خوار پایه ندیدهیچ کم ده به پایگه نرسید
هوش مصنوعی: هرگز کسی که بسیار خوار و کوچک است، دیده نشده و هیچکس که کم و ناچیز باشد، به مقام و مرتبهای نرسیده است.
دِرّهٔ محتسب که داغ‌نِه استاز پی دوغ کم‌دهانِ ده است
دره: تازیانه.
در چنین ده کسی دها داردکه بهی را به از بها دارد
هوش مصنوعی: در اینجا گفته میشود که در چنین دهکدهای، افراد زیادی هستند که نسبت به چیزهایی که دارند، ارزش آنها بیشتر از قیمت مادیشان است. به عبارتی، ارزش واقعی چیزها در اینجا به خوبی درک میشود و عشق و محبت بیشتر از ثروت اهمیت دارد.
در جهان خاص و عام هر دو بسی‌ستنه که خاص این جهان ز بهر کسی‌ست
هوش مصنوعی: در این دنیا برای همه افراد، چه خاص و چه عام، چیزهای زیادی وجود دارد و این جهان تنها به خاطر یک فرد خاص ساخته نشده است.
چه توان دل در آن عمل بستنکو به عزل تو باشد آبستن
هوش مصنوعی: دل در انجام کارهایی که به عزل و جدایی تو منتهی میشود، چه توان و قدرتی دارد وقتی که در درونش انتظار و آمادگی برای آن به دنیا آمدن وجود دارد؟
هر عمارت که زیر افلاک استخاک بر سر کنش که خود خاک است
هوش مصنوعی: هر بنایی که در زیر آسمانها قرار دارد، آن را بیاهمیت بدان و بر سرش خاک بریز، چون خود آن بنا نیز در نهایت به خاک تبدیل خواهد شد.
بگذر از دام اوی و دیر مباشمنبرت دار شد دلیر مباش
هوش مصنوعی: از مکر و فریب او دوری کن و در جایگاه خود نمان، چرا که دلیر و شجاع باش، نه ترسو و بیحرکت.
زنده رفتن به دار بر هوس استزنده بر دار یک مسیح بس است
هوش مصنوعی: زندگی با آرزوها و خواستههای بیمورد، مانند رفتن به دار (اعدام) است؛ اما همانطور که یک مسیح به خاطر انسانها بر دار رفت، همین کافی است که نشاندهنده بهای زندگی و فداکاری است.
گر زمینی رسد به چرخ برینهم زمینش فرو کشد به زمین
هوش مصنوعی: اگر زمینی به آسمان برسد، باز هم آن زمین به زمین برخواهد گشت.
گر کسی بر فلک رساند تاجهفت کشور کشد به زیر خراج
هوش مصنوعی: اگر کسی بتواند به مقام و قدرت بالایی دست یابد و تاج فرمانروایی بر هفت سرزمین را کسب کند، باید هزینه و مسئولیتهای آن را نیز بپذیرد و بدهیهایش را پرداخت کند.
بینی‌اش ناگهان شبی مردهسر فرو برده، درد‌سر برده
هوش مصنوعی: ناگهان بینی‌اش بهطرزی ناگهانی به سمت پایین آمده و مانند کسی است که در درد و مصیبت غرق شده است.
خاک بی خسف لاابالی نیستگنج دانش ز مار خالی نیست
هوش مصنوعی: زمین بدون گیاهان بیتوجه و بیحوصله نیست و گنجهای دانش هم بدون تجربه و چالش به دست نمیآید.
رطبی کو که نیستش خاری؟یا کجا نوش‌مهره بی ماری؟
هوش مصنوعی: کیست که در این دنیا بیدرد و زحمت زندگی کند؟ یا کجا کسی پیدا میشود که بدون هیچ مشکلی، راهی را پیش بگیرد؟
حکم هر نیک و بد که در دهر‌ستزهر در نوش و نوش در زهر‌ست
هوش مصنوعی: هر آنچه را که در دنیا خوب یا بد میدانیم، در واقع ممکن است در باطن خود معنای دیگری داشته باشد. گاهی چیزهایی که به نظر خوب میآیند، در واقع خطرناک و زیانآورند، و برعکس، چیزهایی که بد به نظر میرسند، ممکن است در واقع beneficial و مفید باشند.
که خورد؟ نوش پاره‌ای در پیشکز پی آن نخورد باید نیش؟
هوش مصنوعی: کیست که به خاطر یک لقمهٔ نان، خود را به زحمت بیندازد و درد و رنج را تحمل کند؟
نیش و نوش جهان که پیش و پس استدر دَم و در دُم ِ یکی مگس است
مصرع دوم منظور مگس عسل است. دَم: دهان. (ناظم الاطباء)
نبود در حجاب ظلمت و نورمهره خر ز مهر عیسی دور
هوش مصنوعی: در اینجا بیان میشود که در تاریکی و روشنایی، مهره خر (نماد ناپاکی یا گمراهی) به دور از محبت عیسی (نماد نور و حقیقت) قرار ندارد. به عبارت دیگر، هیچ چیزی نمیتواند جلوهی عشق و محبت الهی را کتمان کند.
کیست کاو بر زمین فرازد تخت؟کاخرش هم زمین نگیرد سخت؟
هوش مصنوعی: این بیت به بیان این نکته میپردازد که چه کسی بر روی زمین تخت سلطنت مینهد، در حالی که سرانجام خود زمین او را در بر میگیرد و از او جدا میشود. این اشاره به فانی بودن انسانها و قدرتها دارد و نشان میدهد که هیچکس نمیتواند در برابر تقدیر و زمان ایستادگی کند.
یارب آن ده که آرد آسانیناورد عاقبت پشیمانی
هوش مصنوعی: خدایا، کمک کن تا مشکلات را به راحتی پیدا کنم و در نهایت به عواقب ناخوشایند دچار نشوم.
بر نظامی در کرم بگشایدر پناه در تو سازش جای
هوش مصنوعی: بر محبت و بزرگواری بگشای در دل خود و در پناه محبت، جای مناسبی برای دوستی فراهم کن.
اولش داده‌ای نکو‌نامیآخرش ده نکو سرانجامی
هوش مصنوعی: در ابتدا بر تو نام نیک گذاشتهاند، پس در پایان نیز برایت سرانجامی نیک و شایسته رقم بزنند.