بخش ۲۰ - گفتار ارسطو
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به ستایش ارسطو، فیلسوف بزرگ، می‌پردازد و او را به جستجوی دانش و گشایش در بندهای جهل تشویق می‌کند. سپس، شاعر به تبیین آفرینش جهان می‌پردازد و مراحل مختلف آن را شرح می‌دهد.
ابتدا از جنبش اولین موجودات صحبت می‌کند که باعث ایجاد حرکات جدیدی در جهان شده است. این حرکات به تولید سه جنبش و شکل‌گیری سه خط منجر می‌شود که دوری‌ها را در خود جای می‌دهند. پس از آن، جوهری به وجود می‌آید که نامش "خرد" است و در جسم جنبنده، اوج و پایداری نمی‌یابد و همواره در حال حرکت است.
سپس، با توصیف حرکات و خواص چهار عنصر (آتش، هوا، آب و خاک) به تشریح ایجاد زندگی و موجودات مختلف می‌پردازد. در نهایت، شاعر می‌فرماید که بر اساس عقل و نسبت‌سنجی، نمی‌توان فراتر از این توضیحات رفت.
ارسطوی روشن‌دل هوشمندثنا گفت بر تاجدار بلند
هوش مصنوعی: ارسطو، شخصی باهوش و دانا، به ستایش پادشاهی برجسته و بزرگ پرداخت.
که دایم به دانش گراینده باشدر بستگی را گشاینده باش
هوش مصنوعی: همواره به سوی علم و دانش حرکت کن و در المسائل و مشکلات زندگی به دنبال راه حلها و گشایشها باش.
به نیروی داد آفرین شاد زیز بندی که نگشاید آزاد زی
هوش مصنوعی: به خاطر نیروی خالق و آفریننده، زندگی شاد و خوشی را بگذران، چرا که در قید و بندهایی که موجب آزادی نمیشود، نمان.
چو فرمان چنین آمد از شهریارکز آغاز هستی نمایم شمار
هوش مصنوعی: وقتی که چنین دستوری از پادشاه صادر شد، از آغاز خلقت تعداد را محاسبه میکنم.
نخستین یکی جنبشی بود فردبجنبید چندانکه جنبش دو کرد
هوش مصنوعی: در آغاز، یکی حرکتی انجام داد و فرد دیگری به دنبال آن حرکت کرد و چنان به جنب و جوش افتاد که حرکتی دو برابر انجام داد.
چون آن هر‌دو جنبش به یک جا فتادز هر جنبشی جنبشی نو بزاد
هوش مصنوعی: زمانی که آن دو حرکت در یک مکان به هم رسیدند، از هر حرکتی حرکتی جدید به وجود آمد.
بجز آنکه آن جنبشی فرد بودسه جنبش به یکجای در خورد بود
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که غیر از آنکه یک شخص بهطور فردی تحرکی دارد، سه نوع حرکت دیگر نیز وجود دارد که در یک زمان و مکان به هم میرسند و بر هم تأثیر میگذارند.
سه خط زان سه جنبش پدیدار شدسه دوری در آن خط گرفتار شد
هوش مصنوعی: سه خط از سه حرکت به وجود آمد و سه دور در آن خط به دام افتاد.
چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیانتنومند شد جوهری در میان
هوش مصنوعی: وقتی آن سه دور از مرکز خود جدا شدند، جوهری در وسط به صورت برجسته و نمایان پیدا شد.
چو آن جوهر آمد برون از نوردخرد نام او جسم جنبنده کرد
هوش مصنوعی: وقتی آن جوهر از روشنایی عقل خارج شد، نام او را جسمی متحرک گذاشتند.
در آن جسم جنبنده نامد قرارهمی بود جنبان بسی روزگار
هوش مصنوعی: در آن جسم زنده، آرامش وجود ندارد و همواره در حال حرکت و جنبش است، و این وضعیت برای مدتهای طولانی ادامه دارد.
از آن جسم چندانکه تابنده بودبه بالای مرکز شتابنده بود
هوش مصنوعی: هر چه جسمی بیشتر نورانی و تابناک باشد، به مرکز خود یعنی جایی که به آن شتاب دارد، نزدیکتر می‌شود.
چو گردنده گشت آنچه بالا دویدسکونت گرفت آنچه زیر آرمید
هوش مصنوعی: زمانی که چیزی که به سمت بالا حرکت کرده، متوقف می‌شود، آنچه که در زیر بوده و در حال استراحت بوده، به حالت آرامش و سکونت میرسد.
از آن جسم گردندهٔ تابناکروان شد سپهر دَرَفشان پاک
از آن جسم گردنده و تابناک، سپهر درخشان و پاک و زلال روان شد و پدید آمد. (دَرَفشان: درخشان)
ز میلی که بر مرکز خویش دیدسوی دایره میل خود بیش دید
از آن میل و جذب که به مرکز داشت میل بیشتری به سوی (محیط) دایره داشت
به آن میل که‌اول گراینده بودهمه ساله جنبش نماینده بود
هوش مصنوعی: میل نخستین که به آن سمت و سو دارد، هر ساله حاکی از تحرک و تغییر است.
چو پرگار اول چنان بست بندکزو سازور شد سپهر بلند
هوش مصنوعی: هرگاه که پرگار (ابزار هندسی) را به درستی و با دقت ببندیم، دور و بر ما به شکل منظم و زیبا در خواهد آمد، به گونهای که آسمان (یا دنیا) نیز به ترتیب و نظم خاصی شکل خواهد گرفت.
ز گشت سپهر آتش آمد پدیدکه آتش ز نیروی گردش دمید
هوش مصنوعی: از چرخش آسمان آتش به وجود آمد، چرا که آتش از نیروی این چرخش دمیده شده است.
ز نیروی آتش هوایی گشادکه مانند او گرم دارد نهاد
هوش مصنوعی: از قدرت آتش فضایی ایجاد شده که مانند او حرارت دارد.
به تری گراینده شد گوهرشکه گردندگی دور بود از برش
هوش مصنوعی: گوهری که به رطوبت میگراید، به دوری از خود میگردد.
چکید از هوا تری‌یی در مغاکپدید آمد آبی خوش و نغز و پاک
هوش مصنوعی: از آسمان رطوبتی فرو ریخت و در گودال، آب زلال و خوشبو و زیبایی پدید آمد.
چو آسوده گشت آب و دُردی نشستاز آن درد پیدا شد این خاک پست
هوش مصنوعی: وقتی که آب آرام و بیمشکل شد و درد از بدن خارج شد، آن وقت این زمین پست به وجود آمد.
چو هر چار جوهر به امر خدایگرفتند بر مرکز خویش جای
هوش مصنوعی: وقتی که هر چهار عنصر به فرمان خداوند، جایگاه خود را در مرکز تعیین کردند.
مزاج همه در هم آمیختندوز او رُستنی‌ها برانگیختند
هوش مصنوعی: همه با هم ترکیب شدند و از این رهگذر، گیاهان و رستنی‌های جدیدی متولد شدند.
وزآن رستنی‌های پرداختهز هر گونه شد جانور ساخته
هوش مصنوعی: از میان گیاهان مختلف، جانوران به وجود آمدهاند.
به اندازهٔ عقل نسبت شناساز این بیش نتوان نمودن قیاس
هوش مصنوعی: به اندازهٔ فهم خود میتوانیم در مورد حقایق و واقعیتها قضاوت کنیم و بیشتر از آن ممکن نیست.