بخش ۲۸ - گفتار حکیم نظامی
هوش مصنوعی: نظامی در این متن به بیان حقیقیات و رازهای عالم می‌پردازد. او تاکید می‌کند که همه چیز از ذات آفریننده نشأت می‌گیرد و در این بین، خرد بشر کلید فهم حقیقت‌ها است. از نظر او، خرد توانایی درک و کشف گنجینه‌های پنهان دانش را دارد.
او به نقش ازل و پنهانی که بر آن پرده است اشاره کرده و می‌گوید که انسان نمی‌تواند به تمامی رازها دست یابد. در عین حال، بهبود و پیشرفت انسان به خرد و خردمندی وابسته است. نظامی با استفاده از آیات و تشبیهات به ماهیت انسان، روح و جسم او پرداخته و اهمیت خرد را در زیستن صحیح و درک عالم تفسیر می‌کند.
او به تضادهایی که در وجود انسان است اشاره می‌کند و به دشواری‌هایی که در راه درک حقیقت وجود دارد، می‌پردازد و در نهایت، بر لزوم کمال انسانی و گردآوری پیکر پراکنده آدمی تاکید دارد.
نظامی بر این در مجنبان کلیدکه نقش ازل بسته را کس ندید
هوش مصنوعی: نظامی می‌گوید که هیچ کس نباید در این در را با کلیدش تکان دهد، زیرا هیچکس از قبل تعیینشده را که بر این در نوشته شده است، نمی‌تواند ببیند.
بزرگ آفریننده هر چه هستز هرچ آفریده است بالا و پست
هوش مصنوعی: خداوند بزرگ، خالق هر چیزی است و هر آنچه که وجود دارد، چه در سطح بالا و چه در سطح پایین، از اوست.
نخستین خرد را پدیدار کردز نور خودش دیده بیدار کرد
هوش مصنوعی: خداوند، نخستین آگاهی و دانش را آشکار ساخت و با نور خود، بصیرت و دانایی انسانها را روشن کرد.
بر آن نقش کز کلک قدرت نگاشتز چشم خرد هیچ پنهان نداشت
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که هر آنچه که از قدرت خالق بر کاغذ زندگی نوشته شده، هیچ چیز از چشم خرد پنهان نیست و همه چیز آشکار و واضح است.
مگر نقش اوّل کز آغاز بستکز آن پرده چشم خرد باز بست
هوش مصنوعی: آیا نمیدانی که نقش اولی که از ابتدا ترسیم شده است، چشمان خرد را از دیدن آن پرده بسته است؟
چو شد بسته نقش نخستین طرازعصابه ز چشم خرد کرد باز
هوش مصنوعی: وقتی که طرح اولیه به شکلی مشخص و زیبا طراحی شد، دوباره با دقت و خردمندانه آن را از نو بررسی کرد.
هر آن گنج پوشیده کامد پدیدبه دست خرد باز دادش کلید
هوش مصنوعی: هر چیزی که بهطور پنهان وجود دارد و به دنبال آن هستیم، با استفاده از عقل و دانش، آشکار میشود و به ما راهحل یا راهی برای دسترسی به آن داده میشود.
جز اوّل حسابی که سربسته بودوز آنجا خرد چشم بربسته بود
هوش مصنوعی: جز اولین محاسبهای که بهطور مبهم بود و از آنجا خرد و عقل دور شده بود.
دیگر جا که پنهان نبود از خردخرد را چو پرسی، بدو ره بَرَد
هوش مصنوعی: اگر در جایی چیزی پنهان نباشد و از خرد و دانایی خود بپرسی، او تو را به راه درست هدایت می‌کند.
وز آن جاده کاو بر خرد بست راهحکایت مکن، زو حکایت مخواه
هوش مصنوعی: به خاطر داشته باش که از کسی که به عقل و خرد خود راه را بسته، چیزی نپرس و صحبت نکن.
به آنجا تواند خرد راه بُردکه فرسنگ و منزل تواند شمرد
هوش مصنوعی: یک ذهن آگاه میتواند به هدفی برسد که به فاصله و مراحل آن توجه کرده باشد و مسیر را بهخوبی بشناسد.
ره غیب ازان دورتر شد بسیکه اندیشه آنجا رسانَد کسی
هوش مصنوعی: راههای ناشناخته و غیرقابل پیشبینی بسیار دورتر شدهاند بهاندازهای که هیچکس نمی‌تواند به راحتی به آنها فکر کند.
خردمندی آنراست کز هر چه هستچو نادیدنی بود، ازو دیده بست
هوش مصنوعی: خردمند کسی است که از چیزهایی که دیده نمیشوند، چشم میپوشد و خود را از آنها دور می‌کند.
چو صنعت به صانع تو را ره نمودنوایی بر این پرده نتوان فزود
هوش مصنوعی: وقتی هنر به خالقش مسیر را نشان داد، دیگر نمیتوان به این پرده نت جدیدی افزود.
سخن بین که با مرکبِ نیم‌لنگچگونه برون آمد از راه تنگ
هوش مصنوعی: به دقت توجه کن که چگونه با یک وسیله ناقص می‌توان از مسیر باریک عبور کرد.
همانا که آن هاتف خضر نامکه خارا شکافیست خضرا خرام
هوش مصنوعی: به راستی آن ندا دهندهای به نام خضر وجود دارد که در زندگی درخشان و پربار تاثیر دارد و در مشکلات و دشواریها راهنمایی می‌کند.
درودم رسانید و بعد از درودبه کاخ من آمد ز گنبد فرود
هوش مصنوعی: سلامی به من فرستاد و بعد از آن به کاخ من آمد و از بالای گنبد پایین آمد.
دماغ مرا بر سخن کرد گرمسخن گفت با من به آواز نرم
هوش مصنوعی: بیدارم کرد و با صدای ملایم و دلنشینش با من سخن گفت.
که چندین سخن‌های خلوت سگالحوالت مکن بر زبان‌های لال
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که از بیان رازها و صحبتهای خصوصی خود نزد افرادی که قادر به درک و پاسخگویی نیستند، خودداری کن.
تو می‌خاری این سرو را بیخ و بنبر آن فیلسوفان چه بندی سخن ؟
هوش مصنوعی: تو مانند خار به ریشه این سرو لطیف آسیب میزنی، پس فیلسوفان چه نگاهی به این سخن دارند؟
چرا بست باید سخن‌های نغز ؟بر آن استخوان‌های پوسیده مغز
هوش مصنوعی: چرا باید صحبتهای زیبا و دلنشین را محدود کرد؟ وقتی که این اندیشهها فقط بر پایه تفکرات کهنه و فرسوده بنا شدهاند.
به خوان کسان بر مخور نان خویششکینه بنه بر سر خوان خویش
هوش مصنوعی: به میهمانی دیگران نرو و از سفرهشان غذا نخور، بلکه خودت سفرهای پهن کن و به میهمانان خود نان بده.
بلی مردمِ دور نامردمندنه بر انجمن فتنه بر انجمند
هوش مصنوعی: بله، مردم از دور بهنظر بیوفا و نامرد به نظر میرسند و نه در جمعهایی که صحبت از فتنه و آشوب میشود، بلکه در چرخهای که به مشکلات گستردهتری منجر میشود.
نه خاکی ولی چون زمین خاک دوستنه خاک آدمی بلکه خاکی نکوست
هوش مصنوعی: تو خاک نیستی، اما مانند زمین، خاک را دوست داری. تو خاک انسان نیستی، بلکه خاکی ارزشمند و نیکو به شمار میآیی.
مشعبد شد این خاک نیرنگ سازکه هم مهره‌دزد است و هم مهره‌باز
هوش مصنوعی: این زمین به جایی تبدیل شده که در آن هم کسی مهرهها را میدزدد و هم کسی با آنها بازی می‌کند.
کند مهره‌ای را به کف در نهاندگر باره آرد برون از دهان
هوش مصنوعی: یک مهره را در دست پنهان می‌کند، دوباره آن را از دهانش بیرون میآورد.
فرو بردنش هست زرنیخ زردبرآوردنش نیل با لاجورد
هوش مصنوعی: این جمله به معنی این است که برای دستیابی به چیزی با ارزش و زیبا، باید از مراحل سخت و دشواری عبور کرد. در اینجا، اشاره به فرآیند تولید رنگ زرد (زرنیخ) و رنگ نیل و لاجورد به عنوان نمادهای تلاش و کوشش برای رسیدن به زیبایی و ارزش دارد.
به وقت خزان می‌خورد عود خشکبه فصل بهار آورد ناف مشک
هوش مصنوعی: در فصل پاییز، عود خشک میسوزد و بوی خوشی از آن برخاسته و در بهار، خوشبویی به مشام میرسد.
تن آدمی را که خواهد فشردندانم که چون باز خواهد سپرد
هوش مصنوعی: تن انسان را وقتی که بخواهند بفشارند، نمیدانم چگونه دوباره به حالت اول خود برمیگردد.
تن ما که در خاکش آکندگی استنه در نیستی در پراکندگی است
هوش مصنوعی: بدن ما که در خاک قرار دارد، به خاطر عدم وجود در واقع پراکنده است و نه به خاطر عدم وجود واقعی.
پراکنده‌ای کاو بود جایگیرگر آید فراهم بود دلپذیر
هوش مصنوعی: شخصی که از هم پراکنده شده، به محض اینکه به هم بپیوندند، میتواند در کنار هم بودن، لذت بخش و خوشایند باشد.
چو هرچ آن بود بر زمین ریز ریزبه سیماب جمع آورد خاک بیز
هوش مصنوعی: هر چه در زمین وجود دارد، مانند ریزهریزهایی است که در جویبار جمع میشوند، بهویژه خاکی که در دامن طبیعت پراکنده است.
چو زر پراکنده را چاره سازبه سیماب دیگر ره آرد فراز
هوش مصنوعی: وقتی که طلا را به صورت پراکنده درآوریم، برای به دست آوردن نتیجه مطلوب باید به روشی دیگر و با استفاده از جوهری متفاوت مانند جیوه، آن را به شکل مناسب درآوریم.
گر اجزای ما را که بودش رواندگر باره جمعی بود می‌توان
هوش مصنوعی: اگر اجزای جسم ما که در آن روح قرار دارد دوباره جمع شوند، میتوانیم دوباره به زندگی بازگردیم.