بخش ۴۲ - سبب تغییر حال
هوش مصنوعی: شاعر در این شعر به بیان حال و روز خود می‌پردازد و با صدای هاتف غیبی خطاب به خود، از او می‌خواهد که از زاری و ناتوانی بیرون آید. او به عدم آگاهی و جهل خود اشاره می‌کند و توصیه می‌کند که به سوی علم و آگاهی برود و از مفت‌خوری و بی‌سر و سامان بودن پرهیز کند. شاعر به سختی‌هایی که در زندگی‌اش تحمل کرده اشاره می‌کند و می‌گوید که اکنون زمان آن رسیده که از زهر خوار و حرام بازگردد و به میخانه شراب طهور روی آورد.
او از دوری از افراد نادان و دیوانه سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که باید با عقل و درایت زندگی کند. همچنین، بر اهمیت عشق و دوستان خوب تأکید می‌کند و به فریب‌کاری‌ها و مشکلات موجود در روابط انسانی اشاره دارد. او در نهایت می‌گوید که باید به راه صحیح برود و از عاقبت‌انگارانه‌ها بپرهیزد و به شایستگی و صلاح دعوت کند.
شاعر در انتها به چالش‌ها و انتقاداتی که در مورد خود شنیده اشاره می‌کند و از این‌که عده‌ای او را به تمسخر می‌گیرند، گله‌مند است.
شبی هاتف غیبم آواز دادبه صدر سعادت رهم باز داد
هوش مصنوعی: یک شب، صدای نداگر غیب من را صدا زد و راهی به سوی خوشبختی و سعادت به من نشان داد.
به من گفت هان ای نزاری زارچنین چند باشی به زاری زار؟
هوش مصنوعی: به من گفتند، ای نزار، تا کی میخواهی اینقدر غمگین و ناامید باشی؟
به هم برزدی روزگار صوابکه چون جغد خو کرده‌ای در خراب
هوش مصنوعی: زندگی تو به هم ریخته و ناپسند است، چرا که مانند جغدی در ویرانی و نابودی به راحتی زندگی میکنی.
چنین تا به کی جهل بردن زپیش؟پراگندگی راه دادن به خویش
هوش مصنوعی: چرا تا به کی باید نادانی را از خود دور کنیم؟ و چرا باید به خاطر خودمان در مسیر زندگی پراکنده و بیهدف حرکت کنیم؟
به جامع رو و دست مفتی بگیرکه ای مفتی از مفت خوردن نفیر!
هوش مصنوعی: به سوی جمع برود و دست شخص مفتی را بگیرد، زیرا او از زندگی به راحتی و بدون زحمت چیزی نمیخورد و باعث سر و صدا میشود!
چهل سال در خون رز رفته‌امدر اکسون و کمخار و خز رفته‌ام
هوش مصنوعی: چهل سال در حال تجربه و دشواری بودهام و در میان سختیها و ناملایمات زندگی پیش رفته‌ام.
می اکنون ز جامِ صفا بایدمز پشمینه کشف الغطا بایدم
هوش مصنوعی: به تازگی از جام پاکی و شادی مینوشم و باید از حجاب و پردهها کنار بروم.
کنون از حرامانه باز آمدمز پیمان پیمانه باز آمدم
هوش مصنوعی: من حالا از کارهای نادرست و پیمانهای شکسته بازگشتهام.
سرم مست پیمانهٔ دیگرستشرابم ز خم خانهٔ دیگرست
هوش مصنوعی: سرم به خاطر نوشیدنی جدیدی شاد و سرمست است و میخواهم بگویم که شراب من از جایی غیر از خمخانهای که معمولاً به آن میرفتم، آمده است.
صلاحم درین است و عزمم برینشراب طهورست و خلدم برین
هوش مصنوعی: من در این مسیر به اصلاح خود میپردازم و تصمیمم بر این است که شراب پاک و خالصی بنوشم و در این حال به بهشت خود برسم.
درِ خلوت اکنون بر اوباش بندحریف از حواری کن اکنون پند
هوش مصنوعی: در حال حاضر، درِ تنهایی بر روی جمعیت باز است. اکنون به رفیق خود نصیحتی بده که او را از دوستداران خود دور کند.
مکن با عفاریت هم‌خانگیاگر عاقلی ترک دیوانگی
هوش مصنوعی: با انسانهایی که عقل ندارند و به کارهای دیوانهوار میپردازند، همنشینی نکن. اگر عاقل هستی، باید از رفتارهای غیرمعقول دوری کنی.
ز دیوان روی زمین دور باشبه سردابهٔ قدس با حور باش
هوش مصنوعی: از کسانی که به دنیا و دیوانگیهای آن میپردازند دوری کن و در مکانی مقدس و روحانی با افکار و احساسات پاک زندگی کن.
چو با شاهدانِ مقاماتِ رازتوان عشق ورزید با عسر و ناز
هوش مصنوعی: زمانی که بتوانی با افرادی که درک عمیقتری از معانی و رازهای عشق دارند، ارتباط برقرار کنی، میتوانی به راحتی و با زیبایی عشق خود را ابراز کنی، چه در لحظات سخت و چه در لحظات دلبرانه.
ازین زال دیرینهٔ نو عروسچرا برد باید فریب و فسوس؟
هوش مصنوعی: چرا باید عروس تازهٔ دیرینهٔ زال را فریب و نیرنگ دهد؟
چو هم‌زانوی همنشینان حورتوانی شمیدن شراب طهور
هوش مصنوعی: هرگاه در کنار دوستان خوب و همفکر خودت باشی، میتوانی از لحظههای پاک و لذتبخش زندگی بهرهمند شوی.
حرام است مادام خوردن مدامدر آغوش بیگانه خفتن حرام
هوش مصنوعی: خوردن خوردنیهای حرام و خوابیدن در آغوش دیگران کاری ناپسند و غیرمجاز است.
بسی تهنیت گفتم و مرحباز فرمان هاتف نکردم ابا
هوش مصنوعی: من بارها تبریک گفتم و به حرفهای هاتف گوش ندادم.
به جامع شدم هم بر آن سان که گفتنکردم ولی فاش رازِ نهفت
هوش مصنوعی: به جمعی پیوستم و همانطور که گفته بود، عمل نکردم ولی راز پنهان را آشکار کردم.
غریو از خلایق برآمد که چیستنزاری‌ست این یا ندانیم کیست
هوش مصنوعی: جمعیت سر و صدا کرد و پرسید که این نزاری چه کسی است یا اصلاً نمیدانیم او کیست.
نزاری و خو باز کردن ز می!چه تزویر دارد؟ وین چیست؟ هی!
هوش مصنوعی: ای نزار، چرا اینقدر بیدرنگ در میخواری مشغول هستی؟ این چه فریبکاری است؟ این وضعیت چه معنایی دارد؟
زمین گر شود آسمان فی المثلشب تیره با روز روشن بدل
هوش مصنوعی: اگر زمین به آسمان تبدیل شود، مانند شب تاریک به روز روشن تغییر خواهد کرد.
و گر آب آتش شود آتش آبقمر قطب گردد سها آفتاب
هوش مصنوعی: اگر آب به آتش تبدیل شود، آتش میتواند به ماه جلوهگری کند و ستاره سها به طوری نمایان گردد که گویی به خورشید تبدیل شده است.
اگر لعل فیروزه گردد به رنگوگر موم هرگز شود همچو سنگ
هوش مصنوعی: اگر سنگ قیمتی مانند لعل تغییر رنگ دهد و به فیروزه تبدیل شود، یا اگر موم هرگز سخت و محکم مانند سنگ نشود، نشان میدهد که ذات چیزها تغییر ناپذیر است.
وگر سرکه را استحالت بودوگر منجمد را مقالت بود
هوش مصنوعی: اگر سرکه قابلیت تغییر حالت داشته باشد و یخ نیز خاصیت صحبت کردن داشته باشد.
ز اضداد جمعیّت و اتّفاقز جوزا اگر نیز شد جفت طاق
هوش مصنوعی: از تضادها و اختلافها اگرچه در جمعیّت و اتحاد نیز به نظر میآید، اما در نهایت در دو رکن متفاوت باقی خواهند ماند.
بود ممکن و نیست از ممکناتشکیب نزاری ز آبِ حیات
هوش مصنوعی: چیزی که ممکن است، اگر به شکیبایی و صبر نیاز داشته باشد، نمیتوان به راحتی به آن دست یافت، حتی اگر آن چیز آب حیات باشد.
اگر از نزاری وَرعّ باورستز اعجوبه‌ها این عجایب ترست
هوش مصنوعی: اگر شخصی از نزار زاهدی با تقوا باشد، باید از این عجایب و شگفتیها بترسد، چون این چیزها فراتر از حد و اندازههای معمولی هستند.
بسی طعنه در باب‌ِ ما می‌زدندازین نوع تشنیع‌ها می‌زدند
هوش مصنوعی: بسیاری از مردم به ما انتقاد میکردند و انواع مختلفی از سرزنشها را به سمت ما میفرستادند.