شمارهٔ ۱۲۰ - وله ایضاً
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به توصیف غله و خاک می‌پردازد و رابطه میان آن‌ها را بررسی می‌کند. او به این نتیجه می‌رسد که غله، همچون خاک است و در واقع از خاک تشکیل شده است. شاعر به بی‌کیفیت بودن غله و نان حاصل از آن اشاره می‌کند و به تشابه آن‌ها با مردگان در خاک می‌پردازد. او از ناکامی و اندوه ناشی از این وضعیت می‌نالد و در نهایت به اهمیت خاک و غذا در زندگی انسان‌ها اشاره می‌کند، به‌طرزی که زندگی انسانی با خاک و نان پیوند خورده و این واقعیت را غم‌انگیز می‌داند. همچنین او با کنایه‌ای به فلسفه و مبدأ وجود انسان و سرنوشت او می‌پردازد و نشان می‌دهد که در نهایت، همه چیز به خاک و انزوا مربوط می‌شود.
غلّه کامسال خواجه داد مراگر نبد جمله، بود اکثر خاک
هوش مصنوعی: محصولات کشاورزی به من عطا کرد، اگر همه آن‌ها نباشند، بیشتر از خاک ارزش دارند.
اندر انبار من بدولت توهست از بادیه فزون تر خاک
هوش مصنوعی: در انباری که من دارم، نعمت و ثروت تو بیشتر از خاکی است که در بیابان پیدا می‌شود.
نان ازین غلّه خشت پخته بودزانکه اجزاش هست یکسر خاک
هوش مصنوعی: این نان از گندم درست شده بود، چون تمام اجزای آن از خاک است.
دانه ها در جوال چون خصمشکرده مفرش زخاک و بستر خاک
هوش مصنوعی: دانهها در کیسه مانند افرادی هستند که با هم درگیر شدهاند و از خاک و بستر خود جدا شدهاند.
گندمش باز چون مصیبتیانبا گریبان چاگ بر سر خاک
هوش مصنوعی: گندمها دوباره مانند افرادی که با مشکلات و غمها مواجه هستند، با سرهای افتاده و به خاک نشسته دیده میشوند.
زرد و بی مغز و سست و پوسیدهصورت جو چو مردگان در خاک
هوش مصنوعی: چهرهی زرد و بیجان و نرم و فاسد مانند دانههای گندم، شبیه مردگانی است که در خاک دفن شدهاند.
وجه نانم نکرد روشن و نیزکرد آب رخم مکدّر خاک
هوش مصنوعی: چهرهام با نان روشن نشد و همچنین آب، صورتم را از لک و کثیفی مملو کرده است.
اگر آن گندمست پس ما راارتفاعست سخت بی مر خاک
هوش مصنوعی: اگر آن گندم تو هستی، پس ما از زمین سخت و بیرحم برتری داریم.
نسبت خاک و گندمش با همهمچنان بد که تخم اندر خاک
هوش مصنوعی: خاک و گندم هر کدام جایگاه خاص خود را دارند و به نوعی ارتباطشان به خوبی مشخص نیست، مانند رابطهای که بین دانه و خاک وجود دارد. در واقع، دانه برای رشد نیاز به خاک دارد و این وابستگی در عین حال حاکی از تفاوت و جدایی آنهاست.
گفتم از بهر که گلم دادستزانکه مشتی کهست و دیگر خاک
هوش مصنوعی: گفتم چرا گل مرا دادهاند، چونکه او فقط تکهای است از خاک و هیچ چیز بیشتر.
چون چنین بود بیشتر بایستکه نه باری بند مسیر خاک
هوش مصنوعی: با توجه به این موضوع، لازم است که دیگر نیازی به محدود شدن به مسیرهای مادی نباشد.
راستی را چه گرد بر خیزدبا سخایش ازین محقّر خاک؟
هوش مصنوعی: به راستی چه چیزی میتواند از این خاک ناچیز و حقیر بر خیزد، هنگامی که از سخن گفتن او میگذریم؟
اگر خاک پای خود دادیزدمی در دو چشم اختر خاک
هوش مصنوعی: اگر به من اجازه دهی که خاک پای تو را بگیرم، آن را به دو چشم ستاره تبدیل میکنم.
فلک از من برای سرمۀ چشمبخریدی بنرخ گوهر خاک
هوش مصنوعی: آسمان به خاطر چشمان من، خاک را به قیمتی گران خرید.
خاک و گندم یکیست در نظرشهمچنان کش یکیست بازر خاک
هوش مصنوعی: در نظر او، خاک و گندم هیچ تفاوتی ندارند و هر دو را یکسان میبیند، همانطور که یک کشاورز زمین را با خاک یکی می‌داند.
خاک مردم خورد، ندانستمکه خورد مردم ای را در خاک
هوش مصنوعی: من از این موضوع بیخبر بودم که خاکی که انسان‌ها به آن برمیگردند، در واقع آن‌ها بودند که در خاک قرار گرفتند.
کردم اندیشه تا چرا فرمودخواجه با گندمم برابر خاک
هوش مصنوعی: من به فکر فرو رفتم که چرا استاد گفت با گندمم باید مانند خاک رفتار شود.
یا بفرمان شرع می پاشددر دو رخسار مدح گستر خاک
هوش مصنوعی: آیا به دستور دین، در دو چهره، مدح بر خاک میپاشد؟
یا همی خواست تا بینباردچشمۀ آب طبع چاکر خاک
هوش مصنوعی: او میخواست چشمهای از آب و احساسات درون خود را بر زمین خیراندیشی و خدمت به دیگران جاری کند.
یا اشارت بدان همی فرمودکه چو چیزیت نیست میخور خاک
هوش مصنوعی: او به نوعی اشاره می‌کند که وقتی چیزی در دست نداری و نمیتوانی از آن بهرهبرداری کنی، بهتر است که به خاک و زمین مراجعه کنی و از آن استفاده کنی.
نه نه، به زین تو حکمتی بشنوکه چرا داد صدر سرور خاک
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که به دقت به یک حکمت گوش کن که توضیح می‌دهد چرا سرور انسان‌ها، یعنی پیامبر یا رهبران بزرگ، از خاک و بشر به وجود آمده است. در واقع، این بیان میخواهد به عمق فلسفه و دلیل وجودی انسان و رهبری او اشاره کند.
آدمی را چو خاک سیر کندکرد وجه غذای من برخاک
هوش مصنوعی: اگر انسان را همچون خاک ببیند، تنهایی و بیمقداری او را به یاد میآورد. بنابراین نیازهای من تنها از خاک و زندگی مادی تأمین می‌شود.
با چنین بخشش و چنین انعامبر سر شعر و کلک و دفتر خاک
هوش مصنوعی: با این نوع بخشش و این نوع هدایا، روی شعر و قلم و دفتر خاک میریزد.